Инсоният тарихидаги энг қирғинбарот уруш. Иккинчи жаҳон урушининг асосий воқеалари

9 май яқинлашиши билан кўплаб постсовет мамлакатлари қатори Ўзбекистонда ҳам матбуот, жамоатчилик ва оддий фуқаролар бундан 76 йил аввал якун топган Иккинчи жаҳон урушини эсга олади. Ушбу уруш ўз даҳшатлари билан унгача бўлган барча урушлар жамланмасидан-да ошиб тушади. Уруш кўлами шу қадар кенг эдики, унда ўша даврда мустақил бўлган 73 давлатдан 1,7 миллиард аҳолиси бўлган 61 та давлат иштирок этган бўлиб, бу жараён ер юзи аҳолисининг 80 фоизини қамраб олган. Ҳарбий ҳаракатлар 40 та давлат, уч қитъа ва тўртта океан ҳудудида олиб борилган. «Bugun.uz» Иккинчи жаҳон урушининг асосий воқеаларини эсга олади.

Фото: «Over-Blog»

Иккинчи жаҳон уруши қачон бўлиб ўтган? Ўзбекистонда ушбу саволга жавоб берувчиларнинг аксарияти, албатта, 1941–1945 йиллар деган жавобни айтади ва бу аслида нотўғри. Иккинчи Жаҳон уруши 1939 йил 1 сентябрда Германиянинг Польшага ҳужум қилиши билан бошланган ва 1945 йил 2 сентябрда Япониянинг сўзсиз таслим бўлиши билан якунига етган. Бунда, 1941–1945 йиллар деб эсланадиган уруш ҳам Иккинчи жаҳон урушининг асосий қисми бўлиб, Россия тарихчилигида бу уруш Улуғ ватан уруши номи билан эсланади. Ушбу урушнинг якуний нуқтаси Гитлер Германияси таслим этилиши ва 9 майда Берлиннинг эгалланишидир. Бевосита юртимиз тарихига боғлиқ бўлган ва унда ота-боболаримиз иштирок этгани боис биз урушни 1941 йилда бошланган ва 1945 йил 9 майда якунига етган деб биламиз. Умуман олганда, тарихчилар ушбу урушни беш даврга бўлиб ўрганадилар.

Урушнинг сабаблари: бўлинган дунёни қайта бўлиб олиш. Иккинчи жаҳон уруши бевосита Биринчи жаҳон урушининг ҳосиласи десак, нотўғри бўлмайди. Хусусан, Биринчи жаҳон уруши якунлари бўйича имзоланган Версаль шартномаси Германиянинг ҳарбий имкониятларини кескин чеклади. Германия нуқтаи назарига кўра, ушбу шартнома шартлари ҳуқуқий жиҳатдан адолатсиз ва иқтисодий жиҳатдан имконсиз эди. Товон миқдори эса икки баробар оширилиши кескинликни янада кучайтирди. Германиянинг барча мустамлакалари ғолиб давлатларга бўлиб берилди, унинг ҳудудидаги асосий саноат зоналари азалий рақиб — Францияга берилди. Тарихчилар томонидан Иккинчи жаҳон урушига «Бўлинган дунёни қайта бўлиб олиш учун уруш» сифатида таъриф берилиши ҳам шундан. Шундай қилиб, Версаль битимига кўра бўлинган дунё бир нечта мамлакатларга ёқмади ва улар Германия атрофида бирлашди.

Италияда пайдо бўлган фашизм ғоялари Германияда янада кучайди, нацистлар партияси тузилди. Фашизм ғояси одамларни ирқий тозалаш, демократия ва либерализмни инкор этиш билан реваншизмга йўл очарди. Германия ва унга қўшилган давлатлар Биринчи жаҳон урушидан кейин қўлдан кетган ёки берилмаган ҳудудларни эгаллаш, ғолиблардан ўч олиш учун ҳаракат бошлади. 1933 йилда Гитлер ва нацистларнинг ҳокимият тепасига келиши ҳам немис жамиятида ғолибларнинг ҳаддан ташқари катта шартлар қўйиши ва оғир ҳаёт шароитлари учун ўч олишга, дунёни қайта тақсимлашга ва миллатчиликка янада йўл очди. Германия Миллатлар лигасидан, Қуролланмаслик тўғрисидаги конференциядан чиқди. Польша билан «Ҳужум қилмаслик тўғрисида»ги шартнома, Буюк Британия билан «Мюнхен келишуви» ва француз-герман декларацияси имзоланди. Италия эса Миллатлар лигаси ва Ғарбнинг йирик давлатлари томонидан Ўрта денгиз ва Африкадаги ҳарбий ҳаракатлари қоралангани учун Германия билан яқинлашди. Европанинг барча давлатлари уруш бўлишини билсалар-да, ишни урушгача олиб бормаслик мумкин деб ҳисоблардилар ва адашдилар. 1938 йилда Австрия Германияга қўшиб олинди. Шарқда ҳам вазият етилиб борди. СССР билан Молотов-Риббентроп пакти имзоланди, лекин бу пакт амалда СССРни Германия ҳужумидан сақлай олмади. Кўпчилик буни СССРни чалғитувчи шартнома деб ҳисоблайди. Япония Тинч океанида АҚШ ва СССР билан баҳсли ҳудудлар ва Хитой масаласида тортишувга киришди. Ғарб давлатлари Японияни Хитойдан чиқишга чақирди ва санкциялар қўллади. 1941 йилда СССР билан Япония ҳужум қилмасликка келишиб олди. Япония ўз нигоҳини АҚШга қаратди. Дунё давлатлари ўз ҳолатидан ва кўзлаган манфаатидан келиб чиқиб у ёки бу иттифоққа кира бошлади.

Фото: «LaPresse»

Урушнинг биринчи даври: Европа уруш олови ичида. 1939 йил 1 сентябрда Германия Польшага бостириб кирди. Буюк Британия ва Франция 3 сентябрда Германияга уруш эълон қилди. Польшанинг ғарбий қисми эгалланди. Унинг шарқий қисмига эса совет-герман шартномасининг махфий бандларига мувофиқ 17 сентябрда СССР қўшинлари киритилди. Польшанинг Совет иттифоқи томонидан босиб олинган бу қисми советлаштирилди. Айрим тарихчилар СССРнинг урушга кириш санасини шу воқеа билан боғлайдилар. Шундан сўнг совет-фин уруши бошланди. Совет иттифоқи Финляндия ҳудудига бостириб кирди ва 1940 йилдаги совет-фин тинчлик шартномасига кўра кўплаб фин ороллари ва бир қанча ҳудудларга эга бўлди. Шу йилнинг августида СССР таркибига Латвия, Литва ва Эстония ҳам қўшиб олинди. Германия қўшинлари 1940 йил апрель–июнь ойларида Дания ва Норвегияни эгаллаб олди, 1940 йил 10 майда Бельгия (28 майда таслим этилди), Нидерландия (14 майда таслим этилди), Люксембургга, сўнгра ўз ҳудудлари орқали Францияга (июнь ойида таслим бўлди) бостириб кирди. 1939 йил сентябридан 1940 йил апрелига қадар Буюк Британия ва Франция деярли ҳарбий ҳаракатлар олиб бормади. Бу вақтда улар асосий ҳаракатларни денгизда олиб борди. Денгиз жангларида Германия қўшинлари инглиз флоти ва иқтисодиётига жуда катта зарар келтирди, 500 га яқин инглиз кемалари чўктирилди. 1940 йил 10 июнда Италия Германия томонида урушга кирди. 1941 йил апрелда Германия Греция ва Югославия ҳудудларини эгаллаб олди. Шундай қилиб, биринчи давр охирида барча Ғарбий ва Марказий Европа мамлакатлари фашистлар Германияси ва Италия томонидан ишғол қилинди.

Европадан уруш бошқа қитъаларга тарқалди. Италия-Германия қўшинлари Шимолий Африкада ҳужум бошлади. Улар 1941 йил кузида Яқин Шарқни, сўнгра Германия ва Япония қўшинларининг учрашуви бўлиб ўтадиган Ҳиндистонни босиб олишни бошлади.

Фото: «Revue des deux monde»

Урушнинг иккинчи даври: СССРга ҳужум ва АҚШнинг урушга кириши. 1941 йил 22 июнда Германия қўққисдан Совет иттифоқига ҳужум қилди. Бу вақтга қадар СССРнинг ҳарбий ҳаракатларига баҳо берар экансиз, у Германия томонида тургандай таассурот уйғотади. Германиянинг ҳужуми ва Совет иттифоқининг урушга кириши унинг янги сифат босқичини белгилаб берди. 1941 йил 12 июлда СССР ва Буюк Британия ўртасида Германияга қарши биргаликдаги ҳаракатлар тўғрисида, 1941 йил 2 августда АҚШ билан ҳарбий-иқтисодий ҳамкорлик тўғрисида битим тузилди. Шу йилнинг 24 сентябрида СССР Атлантика Хартиясига қўшилди, 1941 йил 29 сентябридан 1 октябргача давом этган Москва конференциясида СССР, Буюк Британия ва АҚШ ўзаро ҳарбий таъминот масаласини кўриб чиқдилар.

1941 йил август–сентябрь ойларида Совет ва Буюк Британия қўшинлари Эронга кириб келишди ва шу билан Яқин Шарқда фашистик таянч пунктларини яратиш хавфининг олдини олишди.

Вермахтнинг биринчи йирик мағлубияти фашистлар қўшинларининг Москвадаги жангдаги мағлубияти эди (1941-1942), бу даврда фашистларнинг «блицкриги» — яшин тезлигида Москвани эгаллаш режаси барҳам топди, Вермахтнинг енгилмаслиги ҳақидаги афсона бекор қилинди. Москва остоналарида жанглардан сўнг совет аскарлари барча фронт чизиқлари бўйлаб қарши ҳужумга ўтдилар. Ленинград ва Сталинград учун жангларда жуда ҳам кўп қурбонлар берилди. Мағлубият сабабаларидан бири сифатида немис аскарларининг қишдаги жангга тайёр эмаслиги кўрсатилган.

1941 йил 7 декабрда Япониянинг Перл-Ҳарборга ҳужуми билан АҚШга қарши уруш бошланди. 8 декабрда АҚШ, Буюк Британия ва бошқа бир қатор давлатлар Японияга қарши уруш эълон қилди. 11 декабрда Германия ва Италия АҚШга уруш эълон қилди. Америка Қўшма Штатлари ва Япониянинг урушга кириши кучлар мувозанатига таъсир кўрсатди ва қуролли кураш кўламини оширди.

Шимолий Африкада 1941 йил ноябрда ва 1942 йил январь–июнь ойларида жанговар ҳаракатлар турли даражадаги муваффақиятлар билан олиб борилди, кейин эса 1942 йилнинг кузигача тинчлик бўлди. Атлантикада Германия сувости кемалари иттифоқчилар флотига катта зарар етказишда давом этди (1942 йил кузига келиб, Атлантика океанида чўкиб кетган кемаларнинг тонажи 14 миллион тоннани ташкил этди). Япония Тинч океанида 1942 йил бошларида Малайзия, Индонезия, Филиппин, Бирмани босиб олди, Сиам кўрфазидаги инглиз флотига, Ява операциясида инглиз-америка-голланд флотига қарши ҳужум ташкил этиб, уларни мағлубиятга учратди ва денгизда устунликка эга бўлди. 1942 йил ёзида сезиларли даражада мустаҳкамланган АҚШ денгиз кучлари ва ҳаво кучлари Корал денгизида (7–8 май) ва Мидуэй оролида (июнь) ўтказилган денгиз жангларида Япония флотини мағлубиятга учратди.

Фото: «Wikipedia»

Барча фронтларда қарши ҳужумнинг бошланиши ва Италиянинг фашистик коалициядан чиқиши. Урушнинг учинчи даври (1942 йил 19 ноябрь — 1943 йил 31 декабрь) Совет қўшинларининг қарши ҳужуми билан бошланиб, 1942 йил 17 июлдан 2 февралгача давом этган машҳур Сталинград жанги пайтида 330 минглик немис қўшинининг мағлубияти билан якунланди. «Улуғ Ватан уруши»даги туб бурилиш бутун Иккинчи жаҳон урушининг кейинги йўналишига катта таъсир кўрсатди. Душманни СССР ҳудудидан оммавий равишда қувиб чиқариш бошланди. 1943 йилги Курск жанги ва Днепрга кириш «Улуғ Ватан уруши» жараёнида туб ўзгаришларни якунлади. Днепр учун жанглар душманнинг ҳисоб-китобларини бузиб юборди.

1942 йил октябрь ойи охирида, Вермахт совет-герман фронтида шиддатли жанглар кетаётган бир вақтда, инглиз-америка қўшинлари Шимолий Африкада ҳарбий ҳаракатларни кучайтириб, 1942 йилда Ал-Аламайн ва Шимолий Африка десант операцияларини ўтказди. 1943 йил баҳорида улар Тунис операциясини ўтказди. 1943 йил июль–август ойларида инглиз-америка қўшинлари немис қўшинларининг асосий кучлари Курск жангида қатнашаётганидан фойдаланиб Сицилия оролига келиб, уни эгаллади.

1943 йил 25 июлда Италиядаги фашистик режим қулади, августда иттифоқчилар Апеннин яриморолини эгаллади. Бадальо бошчилигидаги янги ҳукумат 3 сентябрда Иттифоқчилар билан сулҳ тузди ва Италиянинг урушдан чиқишини эълон қилди. Италиянинг урушдан чиқиши билан фашистлар блокининг қулаши бошланди. 13 октябрда Италия Германияга уруш эълон қилди. Германия қўшинлари унинг ҳудудини эгаллаб олди. Сентябрь ойида иттифоқчилар Италияга тушди, аммо немис қўшинларининг мудофаасини синдира олмади ва декабрда фаол операцияларни тўхтатди. Тинч океанида ва Осиёда Япония СССР чегаралари яқинидаги гуруҳларни заифлаштирмасдан, 1941–1942 йилларда қўлга киритилган ҳудудларни сақлаб қолишга интилди. Иттифоқчилар 1942 йил кузида Тинч океанида ҳужумга ўтди. Февраль ойида Гвадалканал ороли эгалланди, улар Янги Гвинеяга ўрнашди ва Алеут оролларини озод қилди.

Фото: «Le Nouvelobs»

Европада урушнинг тугаши ва Германиянинг таслим бўлиши. Урушнинг тўртинчи даври (1944 йил 1 январь — 1945 йил 9 май) Қизил армиянинг янги ҳужуми билан бошланди. Совет қўшинларининг қаттиқ зарбалари натижасида немис-фашист армияси Совет иттифоқи чегараларидан қувиб чиқарилди. Кейинги ҳужум пайтида СССР Қуролли Кучлари фашистлар босиб олган Европа мамлакатлари ҳудудларида уруш ҳаракатларини олиб борди. Ўз халқларининг қўллаб-қувватлаши билан Польша, Руминия, Чехословакия, Югославия, Болгария, Венгрия, Австрия ва бошқа давлатлар озод қилинди. Инглиз-америка кучлари 1944 йил 6 июнда Нормандияга тушиб, иккинчи фронтни очди ва Германияга ҳужум бошлади. 1945 йил февраль ойида СССР, АҚШ ва Буюк Британия раҳбарларининг Қрим (Ялта) конференцияси бўлиб ўтди, унда урушдан кейинги дунё тартиби ва СССРнинг Япония билан урушда иштироки масалалари кўриб чиқилди.

1944–1945 йилнинг қишида фашист қўшинлари Ғарбий фронтда Арденна операциясини ўтказиб, иттифоқчи кучларини мағлубиятга учратдилар. Арденнада иттифоқчилар ҳолатини енгиллаштириш учун, уларнинг илтимосига биноан, Қизил армия ҳужумини муддатидан олдин бошлади. Иттифоқдош кучлар январь ойи охирига келиб вазиятни ўнглаб олди ва Маас-Рейн операцияси вақтида Рейн дарёсини эгаллади. 1945 йил апрель ойида улар якунда душманнинг катта гуруҳини ўраб олиб, Рур операциясини амалга оширди. Шу йилги Шимолий Италия операцияси давомида иттифоқдош кучлар италиялик партизанларнинг ёрдами билан шимол томон аста-секин илгарилаб, 1945 йил май ойининг бошларида Италияни тўлиқ эгаллаб олди. Тинч океанида иттифоқчилар Япония флотини мағлуб этиш бўйича операцияларни ўтказди, Япония томонидан босиб олинган бир қатор оролларни озод қилди. Тўғридан-тўғри Япония чегараларига яқинлашган иттифоқчи кучлар унинг Жануби-шарқий Осиё мамлакатлари билан коммуникацияларини узди.

1945 йил апрель-май ойларида Совет қуролли кучлари Берлин ва Прага операцияларида немис фашист қўшинларининг сўнгги гуруҳларини мағлубиятга учратди ва иттифоқчилар қўшинлари билан учрашди. Европада уруш тугади. 1945 йил 8 майда Германия сўзсиз таслим бўлди. 1945 йил 9 май фашистлар Германияси устидан ғалаба куни этиб белгиланди. Берлин 4 қисмга: инглиз, француз, совет ва америкаликлар қисмларига бўлиб олинди.

Фото: «Deutsche Welle»

Урушнинг тугаши ва унинг якунлари. 1945 йил Потсдам конференциясида СССР Япония билан урушга киришиш тўғрисидаги келишувни тасдиқлади. Бу вақтга келиб дунёдаги 60 га яқин давлатлар Японияга уруш эълон қилганди. АҚШ сиёсий мақсадларни кўзлаб, 1945 йил 6 ва 9 августда Хиросима ва Нагасакида атом бомбаларини портлатди. СССР 8 августда ҳарбий ҳаракатларни бошлади. Совет-япон уруши пайтида Совет қўшинлари Япониянинг Квантун армиясини мағлубиятга учратиб, Узоқ Шарқдаги босқинчилик ўчоғини йўқ қилди, Шимолий-Шарқий Хитой, Шимолий Корея, Сахалин ва Курил оролларини озод қилди. 2 сентябрь куни Япония сўзсиз таслим бўлиш тўғрисидаги ҳужжатни имзолади. Иккинчи жаҳон уруши тугади.

Иккинчи жаҳон уруши инсоният тарихидаги энг йирик ҳарбий қарама-қаршилик эди. Уруш 6 йил давом этиб, унда 110 миллионга яқин ҳарбийлар иштирок этди. Иккинчи жаҳон урушида 60 миллионга яқин одам ҳалок бўлди. Бундан ташқари, уруш келтирган очарчилик, қочқинлик ортидан бир неча миллион одам азият чекди ва ҳалок бўлди. Қолаверса, уруш яҳудийларга нисбатан ўтказилган геноцид (6,5 миллион яҳудий қирғин қилинган), немис концлагерларидаги инсон устидаги дахшатли тажрибалар, атом бомбасининг портлатилиши каби аянчли ҳолатларни тақдим этди. Барча нарса, қишлоқ хўжалиги, саноат, илм-фан имкониятлари урушга сафарбар қилинди. Лекин уруш инсоният учун келтирган маънавий зарарлар яна ҳам фожиали бўлди.

Ўзбекистон Коррупцияни қабул қилиш индексида 126-ўринни эгаллади
Янгиликлар18:54 | 31.1.23
Ўзбекистон Коррупцияни қабул қилиш индексида 126-ўринни эгаллади
Қорақалпоғистонда яна бир кўп қаватли уйда портлаш содир бўлди
Янгиликлар18:23 | 31.1.23
Қорақалпоғистонда яна бир кўп қаватли уйда портлаш содир бўлди
Ўзбекистоннинг UCG компанияси S&P Global Ratings рейтингини қўлга киритди
Янгиликлар17:30 | 31.1.23
Ўзбекистоннинг UCG компанияси S&P Global Ratings рейтингини қўлга киритди
“Ўзбекнефтгаз”: «Урганч нефть базаси» МЧЖ ва «Фарғона нефть базаси» МЧЖга тегишли бўлган 10 та кўчмас мулк «E-Auksion» электрон савдо майдончаси орқали оммавий савдоларга чиқарилди
Янгиликлар14:04 | 31.1.23
“Ўзбекнефтгаз”: «Урганч нефть базаси» МЧЖ ва «Фарғона нефть базаси» МЧЖга тегишли бўлган 10 та кўчмас мулк «E-Auksion» электрон савдо майдончаси орқали оммавий савдоларга чиқарилди
Байден АҚШ Украинага F-16 қирувчиларини етказиб бермаслигини маълум қилди
Янгиликлар12:21 | 31.1.23
Байден АҚШ Украинага F-16 қирувчиларини етказиб бермаслигини маълум қилди
Ўзбекистоннинг учта вилоятида кучли ёғингарчилик кузатилади
Янгиликлар11:48 | 31.1.23
Ўзбекистоннинг учта вилоятида кучли ёғингарчилик кузатилади

Муҳим хабарлар

Курскдаги ўзбекистонлик талабалар Украинадаги можаро фонида Мирзиёевга мурожаат қилди — видео

22:37 · 11.10.2022

Қашқадарёда ароқ ичиб ўтиргани видеоси тарқалган мактаб директори ишдан кетди

18:45 · 10.10.2022

Ўзбекистонда хусусий ташкилот ходимларига ҳомиладорлик нафақасини тўлаш тартиби белгиланди

10:30 · 21.09.2022

Қирғизистонда пенсиялар рекорд даражада ошди

10:14 · 12.09.2022

Шавкат Мирзиёев: «Афғонистон ШҲТ маконининг ажралмас қисми саналади»

10:01 · 12.09.2022

Қашқадарёда назоратсиз қолдирилган 3 ёшли боғча боласини поезд уриб кетди — видео

9:40 · 12.09.2022

Тошкент Экология бошқармаси раҳбари қўйиб юборилди

12:14 · 11.09.2022

Қамчиқ довонида содир бўлган ЙТҲ бўйича қўшимча маълумот берилди

11:39 · 11.09.2022

Навоийда мактаб директори уйидаги дарахтга ўзини осди

13:05 · 10.09.2022

ФВВ Ўзбекистонда кутилаётган ноқулай об-ҳаво сабаб аҳолига мурожаат қилди

10:56 · 08.09.2022