Ўзбекистон туризм соҳаси 2016–2017 йилларда бошланган ислоҳотлар натижасида сезиларли ўсишга эришмоқда. Халқаро сайёҳлар сони 2016 йилдаги 2 миллиондан 2019 йилда 6,7 миллионгача кўпайди.

БМТ ҳузуридаги Жаҳон туризм ташкилоти (ЮНВТО) маълумотларига кўра, Ўзбекистон 2019 йилда энг яхши ривожланаётган сайёҳлик йўналишига эга мамлакатлар бешлигига кирди, шунингдек, «The Guardian» нашри томонидан дунёнинг энг яхши сайёҳлик йўналиши деб тан олинди.

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази эксперти Ҳасанжон Мажидов Ўзбекистоннинг туризм соҳасидаги беш йиллик институционал ислоҳотларининг ўсиш динамикаси ва пандемик инқирозни бартараф этиш тўғрисида сўз юритади.

Эришилган натижалар

2016 йилда Ўзбекистон туризм соҳасини тубдан ислоҳ қилиш жараёни бошланди. Туризм соҳасидаги ўзгаришлар миллий иқтисодиётни ривожлантиришнинг стратегик йўналишларидан бири бўлиб, у ҳудудларнинг жадал ривожланишини таъминлай олади.

Фото: «CERR»

Таҳлиллар соҳага тегишли асосий кўрсаткичларнинг ижобий динамикасини кўрсатди. Хусусан, 2016–2019 йиллар оралиғида Ўзбекистонга ташриф буюрган халқаро сайёҳларнинг сонида сезиларли ўсиш кузатилди. Солиштириш учун, 2016 йилда мамлакатга 2 миллион чет эллик сайёҳлар ташриф буюрган бўлса, 2019 йилда уларнинг сони 3,3 баробарга кўпайиб, 6,7 миллионга етди.

2018 йилда чет эллик сайёҳлар сони 2017 йилга нисбатан 98 фоизга, сайёҳлик фаолияти билан шуғулланувчи корхона ва ташкилотлар сони эса 131 фоизга кўпайди.

Эътиборли жиҳати шундаки, сайёҳлар сонининг ошиши турли ҳудудларда турлича рўй бермоқда. Мисол учун, Марказий Осиё мамлакатларидан ташриф буюрганлар сони йиллик ўртача 22–25 фоиз атрофида кўпайган бўлса, узоқ хорижий мамлакатлар фуқаролари орасида йиллик ўсиш 50 фоизни ташкил этди.

Шу билан бир қаторда, ички туризм кўрсаткичларида ҳам ижобий натижалар қайд этилди. 2016 йил билан солиштирганда 2019 йилда маҳаллий сайёҳларнинг сони деярли 2 баробарга кўпайиб, 14,7 миллионга етди.

Пандемиянинг туризмга таъсири

Жаҳон туризм ва сайёҳлик кенгаши маълумотларига кўра, 2019 йилда туризм ва сайёҳлик соҳасининг жаҳон ялпи ички маҳсулотига бевосита ва билвосита қўшган ҳиссаси 8,9 триллион (жаҳон ЯИМнинг 10,9 фоизи) долларга тенг бўлган. Дунё бўйлаб ҳар ўн киши туризмга алоқадор соҳаларда фаолият олиб борган.

Таъкидлаш лозимки, коронавирус пандемияси фонида жорий этилган чекловлар ва уларнинг натижасида юзага келган глобал инқироз оқибатлари туфайли туризм соҳаси катта талафотларга юз тутди. Хусусан, 2020 йилда Ўзбекистонга ташриф буюрган чет эллик сайёҳларнинг сони 96 фоизга камайиб, 1,5 миллион нафарга тушиб кетди. Кўрсатилган сайёҳлик хизматларининг ҳажми эса 261 миллион долларни ташкил этди.

Хусусан, пандемиянинг бошланиш нуқтаси 2019 йилда кўрсатилган туристик хизматларнинг умумий ҳажми 1,5 миллиард доллардан ошган бўлса, экспорт кўрсаткичлари 1,3 миллиардга етиб, умумий хизматлар экспортининг 38,2 фоизини ташкил этди.

Фото: «Cabar.asia»

Туризм соҳасининг қайта тикланиши

Коронавирус пандемияси сабабли юзага келган вазиятни ҳисобга олган ҳолда «Uzbekistan Safe travel. Guaranteed» (Ўзбекистон. Хавфсиз саёҳат кафолатланган) лойиҳаси ишлаб чиқилди. Лойиҳа сайёҳларга мўлжалланган бўлиб, жаҳон стандартларига асосланган санитария-эпидемиологик хавфсизликнинг янги тизими ҳисобланади. Туризм объектлари ва тегишли инфратузилмани, туристик хизматларни янги санитария-гигиена талаблари асосида сертификатлаш қуйидагилар учун мажбурий бўлди:

  • барча давлат чегара пунктлари;
  • ҳаво, темир йўл ва автобус бекатлари;
  • моддий-маданий мерос объектлари, музейлар, театрлар ва бошқалар.

Ушбу чора-тадбирларни амалга ошириш учун Президентнинг 19.06.2020 даги 4755-сонли қарори билан Хавфсиз туризм жамғармаси Молия вазирлиги ҳузуридаги Инқирозга қарши курашиш жамғармасининг 20 миллиард сўм миқдордаги дастлабки тўлови, шунингдек, «Uzbekistan. Safe travel. Guaranteed» тизими доирасида жорий этилаётган ихтиёрий сертификатлаштиришдан ўтиш учун тўланадиган базавий ҳисоблаш миқдорининг икки баравари миқдоридаги тўлов ҳисобидан шакллантирилди.

Коронавирус пандемиясининг салбий таъсирини камайтириш учун Ўзбекистон туризм соҳаси иштирокчилари бир қатор имтиёз ва имтиёзларга эга бўлди. Шундай қилиб:

  • туроператорлар, турагентлар ва жойлаштириш воситаларининг даромадларидан олинадиган белгиланган солиқ ставкаси 50 фоизга камайтирилди;
  • туроператорлар, турагентлар ва жойлаштириш воситалари юридик шахслардан олинадиган ер солиғи ва мол-мулк солиғини тўлашдан озод этилади;
  • ижтимоий солиқ ставкаси 1 фоиз миқдорида белгиланди;
  • туроператорлар, турагентлар, шунингдек, жойлаштириш воситалари учун туристик фаолият билан шуғулланганлик йиғимини ҳисоблаш ва тўлаш вақтинчалик тўхтатилди;
  • жойлаштириш воситаларини қуриш учун тижорат банкларидан илгари берилган кредитлар бўйича туристик ташкилотларнинг фоиз харажатлари қисман қопланди;
  • меҳмонхоналарни таснифлаш ёки модернизация қилиш учун моддий-техник базани янгилаш, реконструкция қилиш ва мустаҳкамлаш харажатлари қисман қопланди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 28 майдаги «Коронавирус пандемиясининг салбий таъсирини камайтириш учун туризм соҳасини қўллаб-қувватлашга доир кечиктириб бўлмайдиган чора-тадбирлар тўғрисида»ги фармонида 2020 йил 1 июндан 2021 йил 1 мартга қадар жойлаштириш бўйича хизматлар (меҳмонхона хизматлари) нархининг 10 фоизи миқдорида жойлаштириш воситаларини субсидиялаш кўзда тутилган.

Давлат раҳбарининг видеоселектор йиғилишида қайд этишича, 1750 та субъектга мол-мулк солиғи, ер ва ижтимоий солиқлар бўйича қарийб 60 миллиард сўм миқдорида имтиёзлар берилди.

Туризм тўғрисидаги қонун ҳужжатларига шарҳ

Фото: «CERR»

Мазкур давр мобайнида маҳаллий ва хорижий ташриф буюрувчилар учун қулай шарт-шароитлар яратиш, туристик маҳсулотлар турини диверсификация қилиш ва энг муҳими соҳанинг ҳуқуқий асосини такомиллаштириш орқали унинг инвестицион жозибадорлигини ошириш йўлида қуйидаги йўналишларда 60 дан ортиқ норматив-ҳуқуқий хужжатлар қабул қилиш орқали аниқ натижаларга эришилди:

Виза талабларини соддалаштириш

Мамлакатлар орасида виза режимини соддалаштириш фуқароларнинг мобиллигини таъминлаш билан бир қаторда расмийлаштириш харажатларни камайтиради ва чет эллик сайёҳлар оқимини кўпайтиради.

2018 йилда 9 та давлат фуқаролари учун Ўзбекистонда визасиз режим жорий қилинган бўлса, 2019 йилда 47 та, 2020 йилда 20 та ва 2021 йилда яна 5 та мамлакат фуқаролари учун виза талаблари турли муддат доирасида бекор қилинди. 2021 йилнинг 15 апрель ҳолатига кўра, фуқаролари учун Ўзбекистон Республикасида визасиз режим жорий қилинган мамлакатлар сони 90 тани ташкил қилади.

Бундан ташқари, 80 га яқин мамлакат фуқаролари соддалаштирилган тартибга кўра электрон виза расмийлаштириш имконияти эга бўлди. Хорижий давлат фуқароларининг алоҳида турлари учун «Vatandosh», «Талаба», «Академик», «Тиббиёт» ва «Зиёрат» каби янги 5 хил виза турлари жорий қилинди. Туризм ва спорт вазирлиги маълумотларига кўра, виза режимини соддалаштириш ўзининг ижобий натижаларини кўрсатди. 2019 йилда чет эллик сайёҳлар сонининг ўсиши ўртача 26 фоизни ташкил қилган бўлса, визасиз режим жорий қилинган мамлакатлар ўртасида ўсиш кўрсаткичи 58 фоизга етган.

Фото: «Orexca.com»

Сайёҳлик инфратузилмасини ривожлантириш

Сайёҳлар сонининг кескин ўсиши натижасида юзага келган талабни қондириш мақсадида давлат томонидан жойлаштириш масканларини кўпайтириш бўйича комплекс чора-тадбирлар амалга оширилди.

Биринчидан, ҳамёнбоп жойлаштириш масканлари турига мансуб ҳостеллар фаолиятини тартибга солувчи 22 турдаги ортиқча талаблар бекор қилинди. Шу жумладан, ҳостеллар томонидан кўрсатиладиган меҳмонхона хизматларини мажбурий сертификациялаш тартиби бекор қилиниб, меҳмон уйлари ва ҳостеллар ягона реестридан рўйхатдан ўтган ҳолда фаолият олиб бориш амалиёти йўлга қўйилди.

Иккинчидан, мамлакатда кичик турдаги меҳмонхоналар сонини кўпайтириш мақсадида Туркия ва Жанубий Корея тажрибасига асосланган 50 номергача бўлган кичик меҳмонхоналарнинг 8 турдаги намунавий лойиҳалари тадбиркорларга бепул тақдим этилди. Ҳисоб-китобларга кўра, тарқатилган лойиҳаларнинг умумий қиймати 60 миллиард сўмдан ошиқни ташкил этади.

Учинчидан, туризм соҳасига хорижий инвестицияларни кенг жалб қилиш мақсадида давлат-хусусий шерикчилик шартлари асосида меҳмонхоналар қуришга қатор имтиёзлар жорий қилинди. Унга кўра, қурилган 3 юлдузли меҳмонхоналарнинг ҳар бир хонаси учун давлат бюджети маблағлари ҳисобига 30 миллион, 4 юлдузли меҳмонхоналар учун 40 миллион сўм компенсация ажратиш белгиланди. Шу билан бирга, жаҳонга машҳур меҳмонхона бренларини жалб қилган меҳмонхоналарнинг роялти харажатларини қисман компенсация қилиш амалиёти йўлга қўйилди. Унга кўра, 3 юлдузли меҳмонхоналарнинг ҳар бир хонаси учун 200 АҚШ доллари, 4 юлдузли меҳмонхоналар учун 400 доллар ажратилади.

Натижада жойлаштириш воситаларининг сони кескин кўпайди. Хусусан, 2016–2020 йиллар оралиғида уларнинг сони 750 тадан 1308 тага, мавжуд ўринлар сони эса 34 мингдан 62 мингга ошди. Шунингдек, 2018–2020 йиллар давомида меҳмон уйларининг сони 13 баробарга ошиб, 1386 тага етди.

Сайёҳлик хизматлари таркибини кенгайтириш

Фото: «CERR»

MICE-туризм. Жаҳон сайёҳлик ташкилотининг ҳисоб-китобларига кўра, иш туфайли сафар қилаётган сайёҳ сафари давомида дам олиш мақсадидаги сайёҳга қараганда 3–4 баробар кўпроқ сарф-харажат қилади. Бундан ташқари, дам олиш туризми мавсумий характерга эга бўлса, иш туризмида йил давомида даромад келтириш имконияти мавжуд.

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда туризм хизматлари таркибини диверсификация қилиш ва туризмнинг янги турларини ривожлантириш бўйича амалий чора-тадбирлар олиб борилди. Хусусан, MICE туризм, яъни Ўзбекистонда турли учрашув, конференция ва кўргазмаларни ташкил этиш орқали сайёҳлар оқимини кўпайтиришга катта эътибор қаратилмоқда.

Хоразмда анъанавий тарзда ўтказиладиган «Баҳодирлар ўйини» спорт турнири, Сурхондарёда «Бахшичилик санъати» фестивали, Қорақалпоғистонда «Муйнак-2019» авторалли мусобақалари ташкил этилди. Шунингдек, Ўзбекистонда MICE-туризмни ривожлантириш бўйича Вазирлар Маҳкамаси томонидан чора-тадбирлар режаси ишлаб чиқилиб, тасдиқланди.

Кино туризми. Кино туризм мамлакат имижини шакллантириш учун муҳим восита ҳисобланади. Бундан ташқари, потенциал сайёҳлар орасида мамлакат ҳақида маълумот берувчи пассив реклама вазифасини ҳам ўтайди.

Мисол учун, «Шерюрак» (Braveheart) фильмининг намойишидан бир йил ўтиб, кино суратга олинган Шотландиянинг Wallace монументига ташриф буюрувчилар сони 300 фоизга ошган. Шунга ўхшаш бошқа бир фильмнинг намойишидан сўнг фильм тасвирга олинган меҳмонхона хоналари кейинги 3 йил учун банд қилинган.

Ўзбекистонда ҳам кино туризмини ривожлантириш бўйича бир қатор ишлар амалга оширилди. Хусусан, Президентнинг «Ўзбекистон Республикасида туризм соҳасини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида» фармони ва Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикасида кино туризмни жадал ривожлантириш ва мамлакат кино жозибадорлигини кенг тарғиб қилиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори қабул қилинди. Уларга кўра, Ўзбекистон ҳудудида аудиовизуал маҳсулотларни яратишда чет эл кинокомпанияларига харажатларининг бир қисмини қайтариш («rebate») тартиби тўғрисидаги низомни ишлаб чиқиш назарда тутилган бўлиб, ҳозирги кунга қадар хорижий кинокомпаниялар томонидан «Базил», «Khuda Haafiz», «Al Safar» каби аудиовизуал маҳсулотлар тайёрланди.

Зиёрат туризми. 2019 йилда чоп этилган Глобал мусулмон туризми индекси ҳисоботига кўра, 2018 йилда зиёрат мақсадларида сафар қилган мусулмонларнинг сони 140 миллион кишини ташкил қилган ва 2026 йилга келиб бу рақам 230 миллионга етиши кутилмоқда.

Ўтган давр мобайнида Ўзбекистонда туризмнинг Зиёрат турини ривожлантириш ва унинг туристик хизматлар экспортидаги улушини ошириш бўйича қатор ишлар амалга оширилди. Бухорода 34 мамлакатдан ташриф буюрган 120 хорижий меҳмонлар иштирокида биринчи Зиёрат туризми форуми ўтказилди. Зиёрат туризми билан ташриф буюрган сайёҳларга алоҳида қулайлик яратиш мақсадида меҳмонхоналарда янги талаблар жорий этилди, республика ҳудудидаги масжидларнинг харитаси ишлаб чиқилиб, мобил дастурга жойлаштирилди.

Амалга оширилган ишлар натижасида «CrescentRating» ташкилоти томонидан тузиладиган Глобал мусулмон туризми индексида Ўзбекистон 10 поғонага кўтарилиб, 22-ўринни эгаллади.

Тиббий туризм. Техас университети профессори Ҳамид Белади томонидан олиб борилган тадқиқот натижаларига кўра, тиббий туризмдан олинган даромадларнинг 1 фоизга ўсиши реал ЯИМнинг йиллик ўсиш суръатларини 0,0019 фоизга оширади. Таиланд ва Малайзия мисолларида Наранонг, Klijs каби кўплаб бошқа тадқиқотчилар тиббий туризмнинг қабул қилувчи мамлакат иқтисодиётига бевосита ижобий таъсирини тасдиқлайди.

Шунингдек, Ўзбекистонда тиббий туризмни ривожлантириш ва тиббиёт масканларига кўпроқ сайёҳларни жалб қилиш бўйича турли чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Хусусан, мамлакатнинг энг йирик давлат ва хусусий тиббиёт муассасалари билан ҳамкорликда конференциялар, ўқув семинарлари ўтказилмоқда. Бунда сайёҳларга тиббий хизмат кўрсатишда хусусий тиббий клиникаларнинг ўрни катта.

Маълумотларга кўра, 2019 йилда Ўзбекистонга тиббий мақсадларда ташриф буюрган чет эллик фуқаролар сони 50 мингдан ошди. Aслида, бу рақам бир неча баробар кўпроқ бўлиши мумкин, чунки хусусий тиббиёт клиникаларига ташриф буюрадиган сайёҳлар сонини аниқлаш ҳали-ҳануз муҳим вазифа сифатида қолмоқда.

Фото: «Orexca.com»

10 дан ортиқ нуфузли хорижий нашрлар Ўзбекистонни энг жозибадор сайёҳлик йўналишларидан бири сифатида эътироф этди.

Ўзбекистонда туризмни иқтисодиётнинг стратегик соҳаларидан бирига айлантириш бўйича қилинган ишлар турли рейтинг ва номинацияларда ҳам ўз аксини топди.

Хусусан, сўнгги йилларда Ўзбекистон «The Guardian» нашри томонидан дунёнинг энг яхши сайёҳлик йўналиши, «Wanderlust» наздида энг тез ривожланаётган давлат, «grandvoyage» ҳисоб-китобига кўра, энг яхши ривожланаётган сайёҳлик йўналиши деб топилди. Ундан ташқари, БМТ ҳузуридаги Жаҳон туризм ташкилоти Ўзбекистонни туризм соҳасида шиддат билан ривожланаётган давлатлар рўйҳатида 4-ўрин билан баҳолади.

Аммо соҳада ўз ечимини кутиб турган муаммолар ҳам кам эмас. Транспорт харажатларининг қўшни давлатлар билан солиштирганда каррасига юқори экани, авиайўналишларнинг диверсификация қилинмагани, шунингдек, йўл, санитар ва информацион инфратузилма объектлари сифатининг пастлиги, гид ва экскурсовод хизматларининг талабга нисбатан кескин етишмовчилиги сайёҳлар наздида Ўзбекистоннинг туристик жозибадорлигига путур етказувчи омиллардан ҳисобланади. Мавжуд муаммоларни тез ва сифатли ҳал қилиш пандемиядан кейинги даврда Ўзбекистоннинг туризм имкониятларини «даволашда» катта аҳамият касб этади.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистонда сайёҳлик соҳасин инновация ва рақамлаштириш орқали ўзгартириш зарурияти мавжуд. Эгалланмаган имконият сифатида энди ривожланаётган агро ва этно туризм каби бозор сегментларини ривожлантириш лозим.

Туризмни ривожлантиришнинг жаҳон амалиёти шуни кўрсатадики, мазкур индустрияни юқори даромадли соҳага айлантириш учун давлат ва хусусий сектордаги барча иштирокчиларнинг саъй-ҳаракатларини бирлаштириш ва мустаҳкамлаш зарур. Бунда ҳукуматнинг роли халқаро, ҳукумат ва хусусий сектор даражаларида туризм соҳасидаги ривожланиш сиёсатини мувофиқлаштириш ва режалаштиришни таъминлашдир.

Мавжуд муаммоларни тезкор ва сифатли ечиш пандемиядан кейинги даврда Ўзбекистонда туризм имкониятларини ривожлантиришда муҳим роль ўйнайди.

Ҳасанжон Мажидов,

Иқтисодий ва ислоҳотлар маркази

бош илмий ходими