Сўнгги пайтларда қўшни Афғонистон ҳақида янгиликлар жуда кўп учрамоқда. Ҳозирги пайтда бу масаланинг актуаллиги фақатгина у ердаги нотинчлик фонида юз бермоқда. Аммо Афғонистон билан боғлиқ шундай лойиҳалар борки, у ердаги тинчлик нафақат ўша мамлакат учун, балки қўшни давлатлар учун ҳам бирдек муҳим. Бу — Афғонистондаги транспорт коридори. Бу борада мамлакат Ўзбекистонга сув ва ҳаводек зарур. Масала бўйича ҳаракатлар, ҳужжатлар, лойиҳалар, келишувлар қандай кетмоқда? Афғонистон фақатгина Ўзбекистон учун керакми? Ўзи бизга нега айнан Афғонистон керак? Шу ва шу каби саволларга «Эксперт минбари» рукнининг навбатдаги меҳмони — менежер-логист, Чуқурсой станцияси оператори, Тошкент давлат транспорт университети магистри Маҳмуд Тоҳиров жавоб беради.

Фото: «Turkmenportal»

Нега Афғонистон орқали қуриш керак?

Афғонистон тарихий ривожланишининг ўзига хос хусусиятлари туфайли темирйўл мавжуд бўлмаган мамлакатлар қаторига киради. Шу билан бирга, мамлакат йирик Евроосиё макроҳудудлари ўртасида асосий майдонни эгаллайди.

Марказий Осиё давлатлари учун бу заминни ривожлантиришга қизиқиш жаҳон бозорига чиқиш зарурати, шунингдек, унинг транзит салоҳиятидан фойдаланган ҳолда қўшимча молиявий имтиёзлар олиш истаги билан изоҳланади.

Шундай қилиб, Ўзбекистон иқтисодий салоҳияти ва, айниқса, географик жойлашуви туфайли Ўзбекистондан Афғонистонга темирйўлнинг мавжудлиги (Термиз–Ҳайратон–Мозори Шариф), Афғонистон билан алоқа қилишда минтақа фаоли ҳисобланади. Туркманистон ва Тожикистоннинг фаоллиги анча паст, бунинг сабаби Афғонистон билан чегара қисми, асосан, ривожланмаган вилоятларга тўғри келиши.

Бугун Марказий Осиёда муҳокама қилинаётган лойиҳалар:

  • Мозори Шариф–Ҳирот–Хоф–Чабаҳор темирйўли (Афғонистондан Эронгача);
  • Туркманистон–Афғонистон–Тожикистон (Атамурат–Акина–Андхой–Мозори Шариф–Қундуз–Шерхон–Бандар–Қуйи Панж);
  • Карачи–Кветта–Қандаҳор–Ҳирот (Покистондан Афғонистон ва Эронгача);
  • Ҳирот–Мозори Шариф–Қундуз–Шерхон–Бандар–Қуйи Панж (Афғонистондан Тожикистонгача).

Бундан ташқари, Ҳиротдан Кобулга, Мозори Шарифдан Вахон коридоригача Хитой ва бошқа йўлларга борадиган бир неча маршрутлар ҳақида мунозаралар бор. 2008 йилда Туркманистон раҳбарияти Тургундидан Ҳиротгача бўлган темирйўл линиясини узайтириш режаларини эълон қилди. Сўнгги пайтларда Исломобод ва Кобул томонидан қўллаб-қувватланаётган Тошкентнинг Мозори Шариф–Кобул–Пешовар–Карачи темирйўлини қуриш ташаббуси муҳокама қилинмоқда.

Афғонистондаги лойиҳаларни ким амалга ошириши керак?

Трансафғон лойиҳаларининг аксарияти Афғонистонга учта қўшни давлат: Эрон, Покистон ва Ўзбекистон томонидан бошқарилади. Улар орасидаги рақобат, шунингдек, бошқа ташқи давлатларнинг ҳаракати ҳар бир лойиҳанинг реаллик даражасини белгилайди. Ўзбекистон портларга киришга муҳтож, Эрон ва Покистон ушбу савдо нуқтасини таъминлашдан манфаатдор.

Аммо агар Эрон ўз манфаатларини белгилашда мутлақо мустақил бўлса (гарчи Ҳиндистон ҳам Ўзбекистоннинг Чабаҳорга чиқишидан манфаатдор бўлса ҳам), демак, Покистон фигураси ортида Хитой кўриниш беради.

Умумий геоиқтисодий ва геосиёсий рақобат технологик хусусиятлар — учта мамлакатда қабул қилинган темирйўл ғилдирак стандартлари рақобати билан тўлдирилади. Бироқ темирйўл ғилдирак стандарти (1520 миллиметр — Ўзбекистон темирйўл тармоғида, шу жумладан, Термиз–Ҳайратон–Мозори Шариф линияси, 1676 миллиметр — Покистон стандарти, шунингдек, Эронда, Европада Хитойда бўлгани каби 1435 миллиметр), бу жуда қийин масала эмас, агар бошқа тўсиқлар бўлмаса, муросага келиш мумкин.

Ҳиндистон ва Афғонистон ўртасида ўтказилган қўшма эксперт муҳокамаларида Эроннинг Чабаҳар портини Афғонистондаги Ҳожигак темир рудаси кони билан боғлайдиган 900 километр узунликдаги темирйўлни қуриш лойиҳалари мавжуд. Ҳирот–Мозори Шариф йўналиши ҳам кун тартибида. Агар Ўзбекистон ниҳоят Эрон йўналишидаги лойиҳадан воз кечса, у ҳолда Ҳиндистон стандартига эга темирйўл Мозори Шарифга келиши мумкин.

Афғонистондаги лойиҳаларда қандай иштирок этиш мумкин?

Афғонистон келажакда темирйўл стандартлари интегратори вазифасини бажаришга маҳкум. Бир қарашда, бу Афғонистонда темирйўл қурилишининг келажагини мураккаблаштиргандек туюлади, лекин айни пайтда у яхши даромад манбаи ва мамлакат учун иш ўринлари яратиш механизмига айланиши мумкин. Агар, албатта, ғилдираклар жуфтини уч стандарт ўртасида алмаштириш учун кўплаб терминаллар қурилса.

Афғонистон темирйўл тармоғининг Ўзбекистон, Эрон ёки Покистон устуворлиги билан юқорида кўрсатилган (ғилдирак узунлиги) стандартлардан бирига асосланган ҳолда ривожланиши ҳеч қандай самара бермайди. Шундай экан, Афғонистоннинг асосий вазифаси — бу лойиҳанинг реаллигидан ўзи учун максимал фойда олиш. Шу билан бирга, ташқи темирйўл операторлари ўртасида муросага келиш осон ва тинч бўлмаслигини истисно қилиб бўлмайди, бу эса ҳалигача муаммоларини тинч йўл билан ҳал этишга қодир бўлмаган давлатга кераксиз низоларни келтириб чиқариши мумкин.

Мозори Шариф–Ҳирот–Хаф–Чабаҳор — бугунги кунда энг кўп муҳокамага сабаб бўлаётган трансафғон коридори

Энг кўп муҳокама қилинадиган Мозори Шариф–Ҳирот–Хаф–Чабаҳор йўналиши лойиҳаси Эрон учун қизиқ, лекин шу билан бирга, баъзи эронлик экспертлар ва сиёсатчилар Ҳирот йўналишидаги вариантни қўллаб-қувватламоқда: Мозори Шариф–Қундуз–Шерхон–Бандар–Қуйи Панж (Тожикистонда).

Фото: «Газета.uz»

Аммо Чабаҳорга борадиган йўл Тошкент учун ҳам объектив қизиқ бўлса, Қуйи Панжга борадиган иккинчи вариант Ўзбекистон манфаатларини четлаб ўтади. Бу лойиҳа муаллифлари Ўзбекистонни Мозори Шарифда, Туркманистон эса Ҳирот–Мозори Шариф бўлимида оддий фойдаланувчилар сифатида фақат гипотетик йўлга «қўшилиш»ни таклиф қилади. Бу версия «маданий Эрон» ҳудудида, айниқса, форс тилида сўзлашувчи давлатлар — Афғонистон, Тожикистон, Эрон ўртасида мумкин бўладиган иқтисодий, ижтимоий ва маданий синергияга асосланган.

Бундай «форсча лойиҳа» фақат этник омилга ҳаддан ташқари иштиёқи кўп мамлакатлар сиёсатининг заиф нуқтаси эканини кўрсатади. Мисол учун узоққа боришнинг ҳожати йўқ — Анқара ўттиз йил мобайнида лоббичилик қилиб келган «туркий бирлик» ҳомийлигида ўзига хос кооператив форматни яратиш муваффақиятли бўлмади.

Замонавий халқаро муносабатлар прагматикдир ва ҳар қандай ҳаддан ташқари доктринали ташқи сиёсатни рад этади, ҳатто «этник синергия» каби чалкаш тушунчани ҳам. Бунга бир пайтлар муваффақиятсизликка учраган «Ариян бирлиги» лойиҳаси мисол бўла олади, уни амалга ошириш учун Душанбе, Кобул ва Теҳрон жуда кўп уринган. Бундан ташқари, мафкуравий концепция, умуман олганда, геоиқтисодий манфаатлар доимо етакчи бўладиган қарама-қаршиликлар комплексида муваффақиятли бўлмайди.

Ўзбекистон Чабаҳоргача бўлган темирйўл лойиҳасига қандай баҳо бермоқда?

Чабаҳорга борадиган маршрутнинг асосий лойиҳасига келсак, уни амалга оширишдаги барча муаммолар 2020 йил охиригача ундан кескин четлатилган Тошкентда ҳал қилинмоқда.

Фото: «Getty Images»

Дарвоқе, Тошкент Эрон, Уммон, Туркманистон ва Ўзбекистон ҳукуматлари ўртасида апрель ойидан буён кучга кирган халқаро транспорт-транзит коридорини тузиш тўғрисидаги Ашхобод келишувининг бажарилишига нисбатан пассив эканини таъкидлаш лозим. Ўзбекистоннинг Хитой–Қозоғистон–Туркманистон–Эрон темирйўл лойиҳасига қўшилганини ҳам эслаб ўтиш мумкин.

Қандай бўлмасин, Ўзбекистон иқтисодиётининг экспортга йўналтирилган модели зудлик билан ташқи бозорларга, шу жумладан, денгиз портларига киришни диверсификация қилишни талаб қилади. Иқтисодий мотивация ҳар доим ҳам сиёсий мақсадга тўғри келмайди ва Ўзбекистоннинг Эрон билан боғлиқ лойиҳаларга нисбатан позицияси айнан сиёсий характердаги шароит билан белгиланади.

Ҳиндистон ва Афғонистонни Эрон ҳудуди орқали боғлайдиган транспорт коридорини яратиш бугун уч томонлама давлатлараро ҳамкорлик кун тартибида. Қўшма Штатлар лойиҳага содиқ қолмоқда ва, умуман олганда, Марказий Осиё мамлакатларининг Чабаҳор лойиҳасида иштирок этишига ижобий муносабатда.

2018 йил ноябрь ойида Қўшма Штатлар Чабаҳар портини санкциялардан олиб ташлади, Эронга максимал босим ўтказиш бўйича барча ҳаракатларига қарамай, Қўшма Штатлар Чабаҳорни ривожлантириш ва унга боғлиқ темирйўл қурилишини қўллаб-қувватлашни режалаштирмоқда. АҚШ манфаатлари нуқтаи назаридан Чабаҳор лойиҳасига Марказий Осиё давлатларининг киритилиши минтақа давлатларининг Россияга транспорт қарамлигини камайтириши, энг муҳими, Ҳиндистон минтақасига кенг миқёсда киришга ёрдам бериши керак. Бу АҚШнинг Хитойга қарши минтақавий сиёсатининг муҳим воситаси сифатида қаралади.

Хитой ва Ҳиндистон қарама-қаршиликлари, Ҳиндистон ва Покистон ўртасидаги икки томонлама муносабатларнинг хусусиятини инобатга олган ҳолда Вашингтон томонидан фаол ўйналмоқда. Тошкентда Чабаҳорнинг мавжуд статус-квосига эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлишади, бу эса Ўзбекистон раҳбарияти учун лойиҳанинг актуал эмаслигини тушунтиради.

Шу билан бирга, Чабаҳор Эрон, Россия ва Ҳиндистоннинг уч томонлама ўзаро таъсири предмети ҳисобланади. Келгусида Чабаҳар порти ҳам қурилаётган Чабаҳар–Заҳидан темирйўли ва Шимолий–Жанубий коридорнинг шарқий темирйўл тармоғи — Қозоғистон–Туркманистон–Эрон орқали Каспий транспорт тизимига уланиши мумкин.

Тошкент учун устувор вазифага айланган Ўзбекистон–Афғонистон–Покистон лойиҳаси — 1870 йилларда мавжуд бўлган Ҳинд–Волга темирйўлининг оддий плагиати.

XIX асрда унинг деактуализация қилинишининг сабаби «Афғонистоннинг геосиёсий мавқеининг ноаниқлиги» эди. 1955 йилда лойиҳа умумий ғоя шаклида қайта тикланди: СССР раҳбарлари Булганин ва Хрушёв Ҳиндистон ва Афғонистонга расмий ташрифини тайёрланаётган бир пайтда. Кейин Термиздан Кобул–Жалолобод–Пешоваргача темирйўл қуриш лойиҳаси жуда мураккаб ва фойдасиз деб рад этилди.