Мажид Мажидий —  эронлик таниқли кинорежиссёр. У 1961 йилда таваллуд топган. «Ота», «Осмон болалари», «Жаннат ранги», «Чумчуқ қўшиғи», «Ёмғир», «Муҳаммад — Аллоҳнинг расули» каби фильмлари машҳур. Эрон киносининг бир муҳим хусусияти шундаки, улар томошабинларда қаҳрамонларга нисбатан самимий ҳамдардлик туйғуларини уйғотишдан қўрқмайдилар. Бу ерда болалик мавзуси фильмнинг муҳим таркибий қисмига айланади. Болалик Мажид Мажидийнинг севимли мавзуси. Бугун ушбу бетакрор киноижодкор ижоди ҳақида гаплашамиз.

Фото: «Rotka.org»

Мажидий фаолиятини 14 ёшида ҳаваскор театр томошаларида иштирок этишдан бошлайди, сўнгра Теҳрон драматик санъат институтида таҳсил олади. 1980 йилларнинг бошида Мажидий кино актёри сифатида ўзининг илк дебютини ўтказади, у дастлаб Муҳсин Махмалбафнинг фильмларидаги роллари билан шуҳрат қозонади. У таниқли ҳамкасби Муҳсин Махмалбафнинг «Икки сўқир», «Ёвузликдан Худога қочиш», «Бойкот» фильмларида кино актёри сифатида намоён бўлган. Бироқ у «ўз ички дунёсини экранга ўтказишни хоҳларди ва бошқа бировнинг кўрсатмаларига бўйсунмасди», деб тан олади режиссёр. Шу сабабли, кадрдаги иш тезда табиий ролга — саҳна ортига ўтди. Кейинчалик ўзини режиссёр сифатида синаб кўришга қарор қилиб, қисқа метражли фильмлар ишлай бошлайди.

«Режиссёр нима суратга олаётганига ишониши керак. Агар режиссёр самимий бўлса, у ўз томошабинларини топа олишига аминман», дейди Мажидий.  У  ўзининг содиқ томошабинларини биринчи картиналари билан сотиб олди, у қачонки режиссёр ўйинсиз ва ёлғонсиз, болаларнинг беғубор нигоҳи орқали чуқур муаммолар дунёсини акс эттира олса, фильм муваффақиятли чиқишига ишонарди.

«Мен учун картинанинг ғояси биринчи ўринда туради. Характерлар, актёрлар ижроси кейинги даражали. Аввало, ғоя топаман, кейин шу ғояга оид материал билан ишлайман. Ишончим комилки, агар яхши сюжет топилса, персонажлар аниқ белгиланган ва етарли ижрочилар танланган бўлса, барча хато ва камчиликларни тузатиш ва четлаб ўтиш мумкин. «Само фарзандлари» фильмимни суратга олишга тайёргарлик кўраётганимда, ҳамкасбларим операторни алмаштиришга ундашди. «У ёруғлик билан яхши ишлай олмайди», дейишди хайрихоҳлар. Аммо мен учун болаларнинг жўшқин ижроси мукаммал текисланган картинадан кўра муҳимроқ эканини билардим. Менга тез суратга оладиган оператор керак эди. Мен мукаммаллик излаб, жараённи секинлаштирмайман. Агар тасвир сифати ва актёр ижросининг ишончлилиги ўртасида танлов қилиш керак бўлса, мен инсон омилига устунлик бераман», дейди Мажидий.

 «Жаннат ранги» фильми

Мажидий ҳар бир фильмида Ота образини акс эттиради. Унинг худди шу номли фильми ҳам бор. У ота сиймосида ночор ва ноилож қолган жамиятнинг кечаги кунини акс эттиради. Бола образи эса келажак тимсоли. Шу маънода айтиш мумкинки, Мажидий келажакка нисбатан ишонч билан қарайди. «Жаннат ранги» фильмидаги Ота режиссёрнинг бошқа фильмларидаги ота образларидан кескин фарқ қилади. Бу образни на яхши кўрасиз, на ёмон кўрасиз. Яхши кўрай десангиз, биттагина кўзи ожиз ўғлини ўзидан узоқлаштиришга уринади. Ёмон кўрай десангиз, у ҳам ўз ҳаётини яшаши керак. Икки ўт орасида қолган одам. Қайси томонга ўзини урса ҳам бари бир ёнади. Чорасиз ва омадсиз бир одам. Янги ҳаёт бошлаши учун эски ҳаётининг маҳсулларидан воз кечиши керак. Мажидий уни аёвсиз синовга дуч қилади. Аммо у бари бир ўз ҳаётини яшай олмайди. У — Ота. Ўз ҳаётини фарзанд учун фидоликка алишган ота.

Фото: «Highonfilms.com»

Мажидийнинг қаҳрамонлари ниҳояда қийин турмуш кечирадиган оддий одамлар. Улар ҳаёт билан курашади. Шу маънода Мажидий қаҳрамонларини яшаш учун курашга мажбур қилади. Мажидий ўтган йили «Қуёш болалари» номли янги фильмини суратга олди. Ушбу фильмда ҳам режиссёр ўз анъанасини давом эттирди. Камерани яна болалар қалбига тутди. Мажидийнинг биринчи тўлиқ метражли фильми 1992 йилда ишланган «Бадук» картинаси эди. Мажидий дебют фильмида ўткир ижтимоий муаммо — болалар қуллиги мавзусини кўтарди. Нуфузли Канн кинофестивали танқидчилари ушбу киноасарни жиддий фильм деб баҳолагани бежиз эмас.

«Осмон болалари» фильми

 Мажидийнинг «Осмон болалари» фильми режиссёрни бутун дунёга танитган фильм ҳисобланади. Пойабзал дўконидан кетаётиб, 10 ёшли Али синглисининг ягона пойабзалини йўқотиб қўяди, синглиси пойабзалсиз энди мактабга боролмайди. Зўрға кун кечираётган ота-оналарига хабар бермаслик ва жазодан қочиш учун Али бир ҳийла ўйлаб топади. Синглиси биринчи сменада, Али иккинчи сменада ўқиганлиги сабабли, болалар навбат билан Алининг кроссовкасини кийиб, дарсларга қатнашишга қарор қилишади. Аммо баъзида шундай бўладики, синглиси белгиланган вақтда уйга қайтишга улгурмайди ва Али мактабга кеч қолади.

Фото: «Highonfilms.com»

Аммо акасининг ҳар куни мактабга югуриши ўз самарасини бера бошлайди: Али тезроқ югуришга ўрганади. Тез орада у танловда қатнашиш имкониятига эга бўлади, танловдаги ғалаба ака ва сингилнинг муаммоларини ҳал қилади. «Осмон болалари» фильмини киношунослар Эрон киноси деб номланган шарқ маржонининг яна бир марвариди деб баҳолашади. Мажид Мажидийнинг лирик драмаси режиссёр мансуб бўлган мамлакатдаги ижтимоий вазиятни оддий одамларнинг ҳаёти орқали очиб бериш билан бирга миллий санъатнинг мақомини мустаҳкамлайдиган яна бир эстетик ҳодиса сифатида аҳамиятли ҳисобланади.

Мажид Мажидийнинг бу ёрқин картинаси замирида «сиз қилган ҳаракатларингизга қараб мукофотланасиз» деган мужда бор. Албатта, фильмда яна бир ҳикоя чизиғи мавжуд бўлиб, у ижтимоий жиҳатдан кескинроқ туюлади, бу юқори ва қуйи табақа одамларининг турмуш даражаси орасида улкан тафовут бор эканлигини кўрсатади. Лекин сюжетнинг бу томони фильмда кўрсатилган воқеалар ва персонажлар сабаб бўлган чуқурроқ ғоялар фонида орқага чекинади. Фильмда, энг аввало, болаларнинг қалб гўзаллиги улуғланади, тажовузкорлик, очкўзлик, ёмонлик ва гуноҳ уларнинг мурғак қалбига таъсир қилмайди. Айниқса, бош қаҳрамонларни, катталарга хос фикр ва мулоҳазаларга эга болаларни кўриб, томошабин ажабланади, лекин уларнинг кўзларидаги беғуборликкина болаларга хослигини кузатиш қайғули.

Фильмнинг бошидаёқ томошабин болаларнинг хавотирга тўлиб-тошган, катта-кичик муаммоларига ҳамдард бўлади ва ютуқлари учун қувонади. Фильмнинг содда сюжети ва чуқур мазмуни Мажид Мажидийга катта муваффақият келтирди.  Ҳамма режиссёр ҳам оддий нарсаларни шундай илҳом билан тасвирлай олмайди.

Мажидий «Осмон болалари» фильмини ҳамма нарса болалигида ҳал бўлган болаларга бағишлайди ҳамда болаликни, сирларга қоришган дунёни ўрганади. Режиссёрнинг нуқтаи назарига кўра, болалик — абадий ғоялар сақланадиган минтақа. Санъаткор доим болаликка қайтади. Ниманидир кашф этиш учун. Чунки болаликда келажакда тасвирланадиган ҳамма нарса ҳал бўлган эди: асар ғояси кашф бўлган, бола уларни яшаб ўтган эди. Болалик сирлидир. Санъаткор доим унга қайтади. Болалик — осмонларни кашф этиш баҳори. Агар кашф этилмадими, бутун ҳаёт давомида ҳеч нарса кашф этилмайди. Фильмдаги болалар — осмон болалари. Осмон болалари эса доим қуёшга интилишади. Уни эслаб севинишади. Севиниш — уларнинг осмон томон парвози бўлган доим. Улар покиза гавҳар эгаларидир. Мажид Мажидий ҳамиша ўша покиза гавҳар эгалари, яъни беғубор қалб соҳиблари ҳақида фильм суратга олади.

1998 йилда «Осмон болалари» фильми Эрон кинематографиясида «Энг яхши чет тили фильми» учун «Оскар» мукофотини қўлга киритган биринчи фильм бўлди. Натижада кейинги уч йил ичида фильм Европа, Жанубий Америка ва Осиёнинг бир қанча мамлакатларида кенг тарқалди.

 «Болалар дунёси катталар оламига қараганда анча тоза ва мен болалар ҳақидаги ҳикоялардан фойдаланиб, катталарга баъзи муҳим нарсаларни айтиб бераман», — деб тан олади режиссёр. Дарҳақиқат, баъзида бола интуитив равишда тажрибаси ва ҳаёт ҳақидаги билимлари юқори бўлган катталарга қараганда дунёни яхшироқ англай олади. «Жаннат ранги» фильмида кичкина Муҳаммад сўқир кўзлари билан дунё рангларини «кўра олиши» мумкин, унинг отаси ўғлининг касаллиги ва ўзини янги турмуш қуришига оғирлик қилаётганидан уялади.

Фильм премьера қилинган йили хорижий танқидчилар томонидан юқори баҳоланади. 1999 йилда фильм Монреал кинофестивалида Гран-прига сазовор бўлди.

«Ёмғир» ва «Мажнунтол» фильмлари

Мажидий 2001 йилда суратга олган «Ёмғир» фильмида ўзгача муҳаббат воқелигини акс эттиради. Бу ерда Мажидий услубига хос камсўзлик ва сокинликни кўрамиз. Аммо воқеалар тугуни томошабинни охирги дақиқагача қизиқиш билан кутишга мажбур қилади. Фильмда кучли ижтимоий муаммо билан параллель тарзда самимий муҳаббат чизиғи ривожлана боради. Фильм якунида муҳаббат ҳақидаги сўнгги сўзни ёмғир айтади.

Фото: «Highonfilms.com»

«Ёмғир» фильмида режиссёрнинг профессионал жиҳатдан ўсгани ҳаммага сезилди, чунки фильм нафақат сценарий ва режиссёрлик жиҳатлари учун, балки техник томонлар: саундтрек, кинематография учун каби совринларни ҳам қўлга киритди. Бу киноасарда муҳожир бўлиб яшайдиган афғон ишчиларининг машаққатли меҳнати фонида маъсум севги ҳақидаги ҳикояга алоҳида эътибор билан ёндашилади. Режиссёрнинг эслашича, фильмдаги ҳатто иккинчи даражали роль учун ҳам актёрлар бир ярим ойни ҳақиқий қурилиш майдонида ўтказишлари керак эди.

Фильм бош қаҳрамони Латиф Эрондаги қурилишда ишлайди, у ҳар куни озиқ-овқат сотиб олади ва бошқа ишчиларга етказиб беради. Кўплаб афғон қочқинлари худди шу қурилиш майдонида ноқонуний тарзда ишлашади. Афғон ишчиларидан бири Нажаф иккинчи қаватдан йиқилиб, оёғини синдириб олади. Оиласини боқиш учун ўғли Раҳматни ишга юборади. У нимжон эди, қурилиш участкаси мудири Мемар унга Латифнинг ишини беради ва Латифни қурилишга ўтказади. Рахмат Латифдан кўра яхшироқ шароит яратиш билан шуғулланади ва у Раҳматдан ўч олади. Кейинчалик Латиф Раҳматнинг қиз эканлигини билиб қолиб, унга ошиқ бўлади. Бир марта инспекторлар қурилиш майдонига келиб, Раҳматни ушлашга уринишади. Латиф унинг қочишига ёрдам беради, лекин натижада Мемар барча афғонларни ишдан бўшатишга мажбур бўлади. Латиф Раҳматни қидиради ва топади. Унинг ҳақиқий исми Баран эди.

Фильмнинг халқаро фестивалларда ғолиб бўлганлиги ажабланарли эмас. Халқаро мукофотларга иккита номинация, 10 дан ортиқ нуфузли мукофотлар, шу жумладан, Монреал кинофестивалида энг яхши фильм учун Гран-при ва ҳакамлар ҳайъатининг махсус мукофотини қўлга киритган.

Мажидий 2006 йилда ўзининг навбатдаги «Мажнунтол» номли бадиий фильмини ишлайди. «Мажнунтол» — ақл ва руҳий инқироз ҳақидаги аллегорик драма. Саккиз ёшидан бери сўқир бўлган, Эронда яшовчи бош қаҳрамон Францияга сафар қилади ва кўзини операция қилдиради. У шундан сўнг кўриш имконига эга бўлади. Саёҳат уни бутунлай ўзгартиради ва ватанига қайтиб, у бу вақт давомида нима билан банд бўлганини, нима учун оилага муҳтожлигини ва шунча вақт давомида нималарни ютқазиб қўйганини тушунолмайди. Режиссёр ушбу фильмда ўзининг одатий услубидан бироз чекиниб, тўғридан-тўғри катталарга мурожаат қилади. Фильм ҳаёт моҳиятини англаш, ўтган умрни тафтиш этишга қаратилган.

«Чумчуқлар қўшиғи» фильми

2008 йилда Мажидий «Чумчуқлар қўшиғи» фильмини суратга олди. Режиссёр фильмни ишлаб бўлиб, чет элга олиб кетган, кейин маълум бўлишича, бу фильм унинг охирги фильми. Мажидий бошқа айтадиган гапи қолмаганини маълум қилган. Лекин бу ҳикоя Мажидий ҳақида эмас. Ахир, у ўз сўзини ва ғоясини ҳар бир боланинг тарихидан топа олади. Масалан, «Чумчуқлар қўшиғи» картинасидаги каби: кичкина Ҳусайн отаси сингари яшашни, тирик қолмасликни орзу қилади. Карим туяқуш фермасида ишлайди.

Фото: «Highonfilms.com»

Бир куни мактаб имтиҳонлари арафасида унинг қулоғи эшитмайдиган катта қизи эшитиш аппаратини сув омборига ташлаб юборади. Каримнинг янги аппарат сотиб олиш учун на суғуртаси, на пули бор. Каримнинг ўғли Ҳусайн бир кун келиб сув омборини лойдан тозалашга, у ерда балиқ кўпайтиришга ва бойиб кетишга умид қилади. Туяқуш қочиб кетганидан кейин Каримни фермадан ҳайдаб чиқаришади. У Теҳронда мотоциклда такси ҳайдовчиси бўлиб ишлай бошлайди, йўловчилар ва юкларни ташийди. Қурилиш майдонларида у эски уйларнинг бир қисмини сотиб олиб, уйига қайтади. Пул ортидан қувиш Каримнинг характерини ёмон томонга ўзгартиради. Каримнинг оёғи синиб, Ҳусайн оиланинг боқувчисига айланади. У ўзи орзу қилган балиқни сотиб олади. Аммо баррель тешикларга тўла бўлиб чиқади ва деярли ҳамма балиқ каналга қўйиб юборилиши керак эди. Биринчи йили фильм Ҳиндистонда Висахапатнам халқаро кинофестивалини очиб берди, шунингдек, Берлин кинофестивалида мукофотни қўлга киритди.

«Муҳаммад Аллоҳнинг расули» фильми

2017 йилда Мажидийнинг энг шов-шувли фильми «Муҳаммад Аллоҳнинг расули» фильми тақдим этилди. Кинокартина устида ишлаш 2007 йилда бошланган. Икки йил ўтгач, режиссёр бўлажак фильм учун биринчи сценарий лойиҳасини тугатади. Картинани Эроннинг Қум шаҳрида суратга олиш учун катта миқёсда декорациялар қурилган бўлиб, улар орасида аксарият саҳналар суратга олинган. Бироқ баъзи эпизодлар Жанубий Африкада суратга олиниши керак эди. Мажидий суратга олиш жараёнида Расулуллоҳнинг илк ҳаётини аниқроқ тасвирлаш учун тарихчи ва археологлар жамоаси билан яқиндан ишлаган. Ва бошқача бўлиши мумкин эмас, чунки юқори сифатли ишнинг сири оддий: «Кадр ортида турганлар юқори тоифали профессионаллар бўлиши керак».

Фото: «Highonfilms.com»

«Биз Ислом Голливудини яратдик. Пайғамбарлар ҳақида яна кўп фильмлар суратга олинган, улар ҳақида тахминан 150 га яқин фильм ишланган. Будда ҳақида қирққа яқин фильм суратга олинган. Эҳтимол, биз фильмда яратган шаҳар декорацияси ўзининг безаклари, қандайдир инфратузилмаси билан мусулмон Голливудининг символига айланади», дейди Мажидий сўнгги йилларда ишланган «Муҳаммад — Аллоҳнинг расули» фильми ҳақида. Ушбу фильм мусулмон оламида турли баҳс-мунозараларга сабаб бўлди.

Замонавий Эрон кинематографияси 1979 йилги Ислом инқилобидан кейин ҳокимият тепасига кириб келган авторитар ҳукумат босими остида шаклланди. Эрон кинематографиясининг мумтоз асарлари француз киносининг янги тўлқини намояндалари ва неореалистлар томонидан юқори баҳоланди. Бунда кино тилига оид оддий белгиларга бўлган қизиқишлар, профессионал бўлмаган актёрлар билан ишлаш қобилияти ва эронлик кино усталарининг тижорат жанрлари туркумларидан ташқарида инсон тақдирига эътибор беришлари юқори баҳога асос бўлиб хизмат қилди. Эронда фильм суратга олиш узоқ йиллардан бери жуда кўп чекловлар билан бирга олиб борилмоқда: цензура зўравонлик саҳналарида айб топиши мумкин, яланғоч саҳналар рамкада кўрсатилиши мумкин эмас, барча актрисаларнинг бошлари ёпиқ бўлиши керак, одобсиз сўзлар ишлатилмаслиги керак, чет тилидаги ёзувлар ва баъзи мусиқий жанрлар, қолаверса, экрандаги аёллар ва эркакларнинг очиқ тасвирлари тақиқланади.

Мажид Мажидий билан учрашган кинотанқидчилар «бу қўпол одам шунчалик таъсирли ва нозик фильмларни қандай қилиб суратга олганига ишониш қийин» деб ҳайратланади. Мажидийнинг фильмлари кундалик оддий ҳаётдаги мавзулар билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, улар бутун дунёдаги кино мухлислари учун аҳамиятли бўлган дўстлик, севги ва оила мотивларини ўзида акс эттиради.

Эрон кино тарихидаги энг таниқли номлардан бири бўлган Мажидий ўз мамлакатида кўплаб мукофотларга сазовор бўлган ва бутун дунёда машҳурлик қозонган. «Осмон болалари» фильми Оскар мукофотининг чет тилидаги энг яхши фильм номинациясига номзод бўлган биринчи Эрон фильми бўлган эди. Қанчалик шуҳрат қозонганига қарамай, Мажидийнинг чиқишлари оддий ва камтарона экани билан ажралиб туради. Унинг фильмлари оддий оилалар ҳаётига бағишланган бўлиб, бунга сабаб ўзи шундай оиладан чиққанидан, болалар актёрларини афзал кўриши эса унинг бегуноҳ болаларга бўлган ишончидан келиб чиқади. Голливуднинг ёрқин блокбастерларидан фарқли ўлароқ, Мажидий фильмлари асосан болалар кўзлари билан кўрилган ҳақиқий ҳаётий тажрибаларга таянади. Ёш актёрлар унинг кўплаб муҳим фильмларида бош қаҳрамон ролини ўйнайди.

«Болалар дунёси —  бу поклик ва самимийлик дунёси… улар сен нима десанг ҳам ишонишади», — дейди Мажидий нима учун дунёни болалар нуқтаи назаридан кузатишни афзал кўргани ҳақида. Мажидий фильмлари орқали инсон қалбига ташхис қўйиш, уни муолажа қилиш ва юксалтириш вазифасини бажаради. Бу каби шахслар ҳеч бир сўзни беҳуда сарф қилишмайди, ҳеч бир кадр шунчаки тасвирлигича қолмайди. Мажидийнинг ҳар бир кадри инсон оғриқларининг тасвири бўлиб, томошабинга дард юқтиради. Бу дарднинг номи кино, бу дарднинг номи санъат!

Хуршид Абдурашид тайёрлади