Эксперт минбари рукнининг бу галги меҳмони — транспорт-логист, ТДТУ магистранти Маҳмуд Тоҳиров. Эксперт қуйида дунёдаги турли давлатларни (хусусан, Озарбайжон ва Арманистон мисолида) ўзаро боғлаш, уларнинг транспорт-логистика салоҳияти ва режалари ҳақида сўз юритади.

Ҳозирда дунёдаги вазиятга ковид пандемияси, шунингдек, минтақавийлаштириш, рақамли оммавий ахборот воситаларининг кенг қўлланилиши, ЖСТ (Жаҳон савдо ташкилоти) қоидаларини бузиш, савдо уруши ва Сувайш каналида «Ever Given» кемаси билан содир бўлган воқеа кескин таъсир кўрсатди ва бутун дунё бўйлаб халқаро савдо ва таъминот занжирининг қайта шаклланишига олиб келди.

Дунёдаги энг катта иқтисодиётга эга Хитой ва Европа ўртасидаги алоқаларнинг тобора яқинлашиши улар ўртасида жойлашган мамлакатларнинг транспорт-логистика салоҳиятини ишга туширишга ундади.

Транскаспий халқаро транспорт коридори Жанубий-Шарқий Осиё ва Хитойдан бошланиб, Қозоғистон, Каспий денгизи, Озарбайжон, Грузия, Туркия орқали Европага ўтади. 2020 йил 10 ноябрдаги сулҳ битими Арманистон ва Озарбайжон ўртасидаги 44 кунлик урушни тўхтагандан сўнг, минтақанинг тубдан ўзгарган геосиёсий ва геоиқтисодий конфигурацияси ўрта коридор доирасида Осиё ва Европа ўртасидаги йўналишни кенгайтириш учун янги имкониятлар яратди.

Фото: «UWI»

Ўт очишни тўхтатиш тўғрисидаги келишувга кўра, Арманистон фуқаролари, транспорт воситалари ва юкларнинг ҳар икки йўналишда тўсиқсиз ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида Озарбайжоннинг ғарбий вилоятлари ва Нахчиван Мухтор Республикаси ўртасидаги транспорт алоқаси хавфсизлигини кафолатлайди. Натижада Озарбайжон Евроосиё қитъасининг қоқ марказидаги Шарқ-Ғарб ва Шимол-Жануб коридори чорраҳасида асосий транспорт хаби сифатида мустаҳкамланган мавқега эга бўлиб, йўналишни диверсификация қилмоқда. Озарбайжон Жанубий Кавказдаги ўрта коридор бўйлаб бўлиниш нуқтасидир, чунки ўрта коридор Озарбайжонда жанубий ва шимолий капиллярлари орқали икки йўналишга тарқалади.

Озарбайжон Осиё ва Европа ўртасидаги Ўрта коридор бўйлаб бошқа ҳамкорлар билан биргаликда шарқдан ғарбга темир йўл ҳаракати ўртасида яхшироқ мувозанатни ўрнатишни қўллаб-қувватлаши мумкин, бу эса Янги Ипак йўлида фаол бўлган оперативларнинг асосий мақсадидир. Брюсселда ташкил этилган кўп тармоқли ассоциация — ФEРРМEД маслаҳат кенгаши аъзоси Пер Борголтснинг сўзларига кўра, шарққа йўналиш ортганда темир йўл юкининг нархи пасайиб бораётгани сабабли, бу трансконтинентал темир йўл йўналишининг барқарорлигини таъминлайди ва темир йўл юк ташиш ва саноат рақобатбардошлигини оширади.

Боку яқинда озод қилинган ҳудудлардан ўтувчи, Озарбайжоннинг денгизга чиқиш имкони бўлмаган эксклави — Нахчиванга темир йўлнинг Озарбайжон қисми қурилишини аллақачон бошлаб юборган. Шундай қилиб, Озарбайжоннинг Зангилон тумани Эрон, Арманистон ва Озарбайжон чегарасидаги ўтиш пунктида транспорт маркази бўлади. Шу боис Зангилонда халқаро аэропорт ва автомагистраллар қурилиши режалаштирилган, бу эса унга хаб мақомини беради.

Москва, Ереван ва Боку ўртасида йўлнинг Арманистон қисми — материк Озарбайжон ва унинг эксклави Нахчиван ўртасидаги Зангезур коридорини қуриш бўйича уч томонлама музокара олиб борилмоқда. Зангезур коридори Арманистон орқали ўтган бўлсағда, темир йўллар Арманистон темир йўллари эгаси ва оператори сифатида Россияга тегишли Жанубий Кавказ компаниясига тегишли.

Арзонроқ альтернатива

Туркия ва Эрон, шунингдек, Тоғли Қорабоғ муаммоси ечимини ҳисобга олган ҳолда Жанубий Кавказ янги қайта ишланган геосиёсий харита бўйича алоқаларни очишдан манфаатдор. Бу Жанубий Кавказнинг учта давлати — Арманистон, Озарбайжон ва Грузия ҳамда уларнинг учта қўшниси Туркия, Россия ва Эронни қамраб олувчи «3+3» геосиёсий шериклик форматига мос келади.

Озарбайжон ва Нахчиван ўртасидаги Зангезур коридори минтақадаги бошқа лойиҳаларга нисбатан арзонроқ муқобил бўлади, чунки у қисқа йўлни таклиф қилади. Масалан, узоқ йиллар давомида на халқаро молия институтлари, на хорижий ҳукуматлар, на Арманистон ҳукумати Эрон ва Арманистон ўртасида 3,5 миллиард АҚШ доллари қийматига эга бўлиши кутилаётган янги темир йўл қурилишни молиялаштира олганди.

«Бир макон ва бир йўл» ташаббуси Хитойнинг АҚШ томонидан бошқариладиган чок нуқталарига қарамлигини камайтиришга қаратилган бўлиб, Евроосиё транспорт харитасини қайта ишлаб чиқади, шу билан бирга, Жанубий Кавказ орқали Ипак йўлини жонлантиради. Қуруқликдаги транспорт алоқалари Хитойнинг ички ҳудуди учун жаҳон бозори эшиги бўлгани сабабли бу денгиз транспорти Камчатка ярим оролидан Малай ярим оролига «Биринчи орол занжири» билан чекланган Хитой учун мавжуд денгиз йўлларига муносиб альтернатив ҳисобланади.

Шу сабабли Озарбайжоннинг транспорт-логистика салоҳияти трансконтинентал йўналишдаги бошқа ҳамкор давлатлар билан биргаликда Европа Иттифоқининг Шарқий Осиёга экспорти бўйича етакчи бўлган нисбатан юқори қўшилган қийматга эга товарларни етказиб бериш учун мавжуд.

Европанинг 26 порти орасида бундай мақомга эга бўлган биринчи «Яшил порт» Каспий денгизидаги Боку порти савдо айланмаси 2020 йилда 20 фоизга ошгани сабабли Озарбайжон ҳам ўзининг транспорт салоҳиятини оширмоқда.

Боку порти 2020 йилдаги юксалишнинг катта қисмини, шунингдек, трансконтинентал транспорт ва Евроосиё бўйлаб савдони ўз ичига олди. Ўша йили йирик транспорт воситалари (ТИР) ва контейнерларнинг ўтказиш қобилияти 30 йиллик рекорд эди. 2020 йилда юк автомобиллари сони 28 фоизга, контейнер экспорти 15 фоизга, қуруқ юк терминали орқали ташилган юк ҳажми 280 фоизга ошди.

Шундай қилиб, сўнгги беш йилга нисбатан портдаги юк терминалида ташувлар беш баравар, контейнерлар уч баравар, юк ташиш ҳажми эса уч ярим бараварга ошган. Озарбайжон Туркманистондан минерал маҳсулотлар (карбамид ва олтингугурт) экспортини, Қозоғистондан йирик дон экспортини ҳисобга олган ҳолда ҳам минерал терминал, ҳам дон терминали қуришни режалаштирмоқда.

Польша-Беларусь трансчегаравий станциясида бошқарув ва сиғим чегарасига эришилгандан сўнг бу орқали «Европа Иттифоқи-Хитой Экспресс» контейнер юк транзитининг 95 фоизи Евроосиё орқали, шу жумладан, Ўрта коридор орқали муқобил қуруқлик йўналишига эга бўлди. Шу сабабли Евроосиё ва Жанубий Кавказда геоиқтисодиётнинг қайта шакллантирилиши бир-бирини тўлдиради ва шу тариқа Озарбайжонга Евроосиё алоқаларида ўз ролини ўйнаш имкониятини беради.

Янги география

Евроосиё бўйлаб трансконтинентал транспорт ва савдонинг янги географияси яратилмоқда, чунки 2020 йилда «Европа Иттифоқи-Хитой Экспресс» юк поездлари ярим миллион ТEУ контейнер эквивалентидаги муҳим транзитга етди, бу эса ўтган йилга нисбатан 65 фоизга кўпдир.

Озарбайжоннинг «Яшил йўлак» ўтиш тизими Жаҳон божхона ташкилоти тавсияси ва илғор халқаро тажрибага мувофиқ юкларнинг божхона чегараси назоратидан ўтишини тезлаштириш учун қулай шарт-шароит яратмоқда. Божхона назоратини қўллаш таваккалчиликни баҳолашга асосланган бўлиб, товар ва транспорт воситаларини божхона расмийлаштирув баённомасини янада мослашувчан ва шаффоф амалга оширишга эришилмоқда.

Нобель мукофоти совриндори, иқтисодчи Пол Кругманнинг «Канада ўзидан кўра Қўшма Штатларга яқинроқ» деган иқтибосини Арманистон мисолида қўллаш мумкин, чунки «Арманистон ўзидан кўра Озарбайжон ва Туркияга яқинроқ». Бошқача қилиб айтганда, Арманистоннинг асосий аҳоли пункти (масалан, пойтахт Ереван шаҳри) бир-бирига қараганда Туркия ёки Озарбайжонга яқинроқдир, бу эса Арманистоннинг келажакдаги иқтисодий ривожланишига таъсир қилади. Янги имкониятлардан фойдаланиб, минтақа ичида алоқаларни очгач, Озарбайжон орқали ҳам Форс кўрфазига, ҳам Россияга етиб бориш мумкин бўларди.

Сингапурлик «иқтисодий мўъжиза»нинг асосий қаҳрамони Ли Куан Ю яхши маслаҳат берган: «Қўшнилар билан урушманг, улар билан савдо қилинг». Бу Жанубий Кавказ учун тўғри келади. Гравитация моделига асосланган ҳисоб-китоблар Озарбайжон ва Арманистон учун икки томонлама савдонинг афзаллигини исботлайди.

Европа Иттифоқи «Европа ва Осиёни боғлаш» стратегиясининг бир қисми сифатида Иттифоқи комиссияси Европа ва Осиё ўртасидаги алоқаларни, жумладан, ўзаро ишлайдиган транспорт, энергия ва рақамли тармоқларни яхшилайдиган аниқ сиёсий таклифлар ҳамда ташаббусга олиб келадиган қурилиш блокини таклиф қилди.

Озарбайжоннинг Европага олиб борувчи нефть ва газ қувурлари бўйича ташаббуси, унинг транспорт лойиҳалари ва Озарбайжонни Жанубий Кавказ, Яқин Шарқ, Марказий Осиё ҳамда Жанубий Осиё учун минтақавий киберхизматлар марказига айлантиришни мақсад қилган Озарбайжон Европа Иттифоқининг «Digital Hub» талабларига мос келади. Бундан ташқари, Хитойнинг «Бир макон ва бир йўл» ташаббуси ва Туркиянинг «Ўрта коридор» лойиҳаси Озарбайжоннинг самарали транспорт капиллярлигини якуний фойдаланувчиларга етказиш ҳаракатлари билан тўлдирилмоқда.

2019 йилда савдо айланмаси 560 миллиард еврони ташкил этган Хитой ва Европа Иттифоқи Ўрта коридорни ривожлантиришдан манфаатдор. Шу билан бирга, Ўрта коридор Туркия билан Марказий Осиё ўртасидаги товар айирбошлашда муҳим аҳамиятга эга бўлиб, 6 миллиард АҚШ долларига етган бўлса, айни даврда Хитой ва Туркия ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 21 миллиард АҚШ долларини ташкил этади.