ХХI аср жаҳон ҳамжамияти миллатлараро ва динлараро муносабатлардаги кескинликнинг мисли кўрилмаган кучайиши билан тавсифланади. Бу кенг кўламли қуролли тўқнашувларда, шунингдек, диний асосда оммавий тўқнашувларни келтириб чиқарадиган юқори даражадаги зиддият потенциалида намоён бўлади. Умуман олганда, миллатлараро зиддиятнинг кучайиши, террористик таҳдидлар кўлами ва бошқа кўплаб бузғунчилик жараёнлари замонавий жамиятда диний бағрикенглик даражасининг пасайиши оқибати сифатида қаралиши мумкин.

Юқоридаги муаммоларнинг ечими сифатида намоён бўлувчи диний бағрикенглик тушунчаси жаҳон ҳамжамияти томонидан «Толерантлик» жумласи билан ифодаланади, мазкур сўз кўп қиррали маънога эга бўлиб, у диний қарашларга босиқлик билан муносабатда бўлиш билан бирга, жинсий, соғломлилик даражаси, ирқий, сиёсий, синфий босиқлик маъноларига ҳам эга. «Bugun.uz» колумнисти Жаҳонгир Остонов мазкур мақолада диний бағрикенглик ёки толерантлик тушунчасининг илм-фан ва медиа оламига кириб келиши тарихи ҳақида сўз юритади.

Фото: «The Dispatch»

Толерантлик атамаси Европада ХVI асрда диний урушлар сабаб диний бағрикенглик масаласининг кескинлашуви даврида пайдо бўлган ва замонавий дунё илм-фанида «бағрикенглик» тушунчаси кўпинча «чидаш» тушунчаси билан белгиланади. Яъни бошқа одамларнинг манфаатлари, эътиқодлари ва хатти-ҳаракатларига нисбатан бундай муносабатни тавсифловчи ахлоқий сифат, яъни бошқа шахсни ҳурмат қилиш шакли, унинг ўз фикри ва эътиқодига эга бўлиш ҳуқуқини тан олиш сифатида тавсифланади.

Бироқ барча тадқиқотчилар бу нуқтаи назарга ҳамфикр эмас. Толерантлик соҳасидаги тадқиқотлари билан машҳур бўлган рус олими М.Б.Хомяков (фалсафа фанлари доктори) «толерантлик» тушунчасига ишончсизлик билан муносабат қилади ва уни бағрикенглик синонимларига ҳавола қилмайди. Унинг фикрича, бағрикенглик инсоннинг ғайриоддий қадриятидир, бунинг натижасида у ўз зарарига куч ишлатишдан ўзини тия олади. Ҳолбуки, бағрикенглик аниқ қадрият эмас, чунки у жиддийроқ далилларни талаб қилишини таъкидлайди.

Фото: «Wikipedia»

«Бағрикенглик» тушунчасини таърифлашга жами тўртта фалсафий ва услубий ёндашувни ажратиб кўрсатиш мумкин, уларнинг ҳар бири алоҳида эътиборга лойиқдир. Биринчидан, толерантликни қадриятлардан бири сифатида белгилайдиган аксиологик ёндашув (Г.Марcусе, П.П.Ничолсон). Бироқ, С.Г.Илйинскаянинг фикрича, бағрикенглик инсониятнинг бошқа муҳим мақсадларига эришишга ҳисса қўшгандагина фазилат деб ҳисобланиши мумкин. Бундан ташқари, муаллифнинг фикрича, чегара билмайдиган бағрикенглик ёвузлик бўлиб чиқиши мумкин, бу эса тушунчани инсоний қадриятлар тизимидан янада узоқлаштиради.

Иккинчи ёндашувни онтологик-тарихий ёндашув деб аташ мумкин. У бағрикенгликни тарихда инсоният жамоаларининг биргаликда яшаш усулларидан бири деб ҳисоблайди. Бу ёндашув унинг тарафдорлари бағрикенглик назариясини толерант режимларнинг тарихий мисолларини келтириш орқали етарли даражада аргументламаганлиги сабабли ўз қийматини йўқотади. Яна бир ёндашув идеал-типик сифатида белгиланади, бағрикенгликни жамият муваффақиятли ва тинч яшаш ва ривожланиш учун интилиши керак бўлган ахлоқий идеал сифатида ифодалайди. Ахлоқ нуқтаи назаридан бағрикенглик таърифи муносабатлар субъектлари ўртасида сезиларли келишмовчиликларнинг пайдо бўлишига олиб келмайдиган барча нарсаларни унинг доирасидан чиқариб ташлайди. Бошқача қилиб айтганда, нафақат бефарқлик, лоқайдлик, балки дўстлик, муҳаббат ва ҳоказолар ҳам истисно қилинади.

Ниҳоят, фалсафий-услубий ёндашувлар тизимида бағрикенглик таърифига қарама-қарши ёндашув мавжуд (Б.Капустин, C.Муфф, Ж.Лаклау). Бундай ёндашув «кураш» ни инкор қилмайди, фақат курашнинг ўзида белгиланадиган маълум рухсат этилган чегаралар доирасида уни олдиндан тахмин қилади. Кўпинча инсоният тарихида турли маданиятлар ўртасидаги тўқнашувлар уларнинг аста-секин ўзаро тушунишига олиб келди. Қарама-қаршилик жараёнида томонлар бир-бирини таний бошладилар, бу тинч-тотув яшаш учун зарур бўлган бағрикенгликнинг дастлабки асосларини шакллантиришга олиб келди.[1]

Ўзбекистонда ҳам диний бағрикенглик тушунчаси ва унинг секуляр давлат тузилмасида қай шаклда бўлиши кераклиги борасида қатор амалий ишлар амалга оширилди. Хусусан, 1999 йил 7 апрелда Тошкент ислом университети (ҳозирда: Халқаро ислом академияси) очилиши билан унинг вазифаларидан бири сифатида жаҳон цивилизациясидаги динларнинг ғоялари ва қонуниятларини назарий ва амалий жиҳатдан таҳлил этиш белгиланган ва шу аснода у ерда ЮНEСКО кафедраси очилди. Айнан шу даргоҳда мазкур масалани илмий ўрганишда маҳаллий мактаб шаклланмоқда (Д.Раҳимжонов, Р.Исоқжонов, Ж.Нажмиддинов, З.Исломов ва бошқалар).

Толерантлик мавзусининг ОАВ воситаларида ёритилиш тарихи ва тенденцияларига эътибор қаратадиган бўлсак, бу жуда долзарб масалалардан бири эканлигига амин бўламиз. Зеро, бугунги этнослар аро ва турли динга эътиқод қилувчи аҳоли қатламлари ўртасида юзага келаётган низолар сони ниҳоятда ортди ва бунинг ортидан уни журналист томонидан тўғри ёритилиши масаланинг чуқурлашмаслигини таъминловчи воситалардан саналади. Шу сабабли бугун «бағрикенглик»нинг ОАВ да ёритилиши «сиёсий-бехатолик» жумласи билан бирга қўлланишига гувоҳ бўлмоқдамиз.

Этник матбуот тадқиқотчиси О.А.Богатованинг фикрича: «Этник журналистикада бағрикенглик бу жамият тараққиётида этник гуруҳларни ёритишнинг душман бўлмаган характерини, бошқа этник маданиятларнинг қадр-қимматини тан олишни англатади.» Демак, журналистнинг ўз миллатига, унинг маданиятига бўлган ҳурмати бағрикенгликнинг узвий белгисидир.[2]

Россия Фанлар академияси Этнология ва антропология институтида айнан шу масалада олиб борилган тадқиқот натижасида (В.К.Малков раҳбарлигидаги лойиҳа) журналистик материалларда бағрикенглик белгилари бошқа турдаги этник маданиятларнинг конфликтсиз талқини мавжудлиги орқали намоён бўлишини хулоса қилади.

Фото: «Silk Road Destinations»

Шу билан бирга, журналистикада «интолерантлик» тушунчаси мавжуд бўлиб, унинг моҳияти диний эътиқод ёки этник жиҳатдан ўзга субъектларга «диний душман» сифатида қолоқлик тамғасини илиш асосий вазифа сифатида юкланади. Бу эса ўз навбатида давлатлар ўртасидаги муносабатларнинг совуқлашуви ва локал ва йирик урушлар учун асос бўлувчи мотив сифатида пайдо бўлиши мумкин. Бу жараёнга яққол мисол сифатида «Араб баҳори» жараёнининг бошланишига сабаблардан бири ҳам «интолерант» руҳдаги ахборот хуружлари ҳисобланади.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати

[1] Зулкорнеева, Л. И. Замонавий фанда «толерантлик» тушунчаси: мезонлар ва кўрсаткичлар / Л. И. Зулкорнеева. — Матн: бевосита // Ёш олим. — 2015. — Но 3 (83). — С. 1000-1002. — URL: https://moluch.ru/archive/83/15319/ (кириш санаси: 12.12.2021).

[2] Богатова О. А. «Конструирование этничности» и этническая пресса // Информационная политика в регионе: Между прошлим и будушим: Материалы Всерос. научно-практич. конф. в МГУ им. Н. П. Огарева 19 дек. 2002 г. / Под ред. П.Н.Киричека. Саранск, 2003. С. 149