Таҳлил, Янгиликлар - 19:00 · 22.12.2021

Эксперт минбари. Россияга Афғонистонда темир йўл қуришда Ўзбекистон билан ҳамкорлик қилиш нега керак?

Эксперт минбари рукнининг бу галги меҳмони — транспорт-логист, ТДТУ магистранти Маҳмуд Тоҳиров. Эксперт қуйидаги интернет материаллари асосида тайёрлаган мақоласида Россиянинг Афғонистонда темир йўл қуришдаги Ўзбекистон билан ҳамкорлиги ҳақида сўз юритади.

«Ўзбекистон темир йўллари» 2021 йилнинг май ойида «Россия темир йўллари» билан Термиз–Мозори Шариф–Кобул–Пешовар («Кобул коридори») Трансафғон темир йўли қурилиши бўйича ишларни бошлашга келишиб олгани маълум бўлди. Унинг жаҳон транспорт-логистика коридорига киритилиши у ўтадиган давлатлар учун кўплаб қулайликлар яратади. Аммо бу Афғонистондаги ягона йирик логистика лойиҳаси эмас ва Афғонистон фақатгина транспорт коридорлар ўтиши мумкин бўлган ҳудуд ҳам эмас.

Баъзи лойиҳалар логистика билан бир қаторда узоқ тарихга ва муҳим иқтисодий салоҳиятга эга. Осиёда келажакдаги транспорт чорраҳаси «Кобул коридори»нинг бошланиши аллақачон мавжуд — Амударё («Дўстлик кўприги») бўйлаб қўшма автомобиль–темир йўл кўприги. У 1982 йилда қурилган бўлиб, Термиз (Ўзбекистон) ва Ҳайратон (Афғонистон) шаҳарларини боғлаган. Айнан шу кўприк (асосан унинг автомобиль қисми) орқали 2021 йилгача инсонпарварлик ёрдами жўнатилиб турган. 2010 йилда темир йўл линияси 75 километргача узайтирилди, Ўзбекистон бунинг учун 129 миллион доллар ажратди. «Кобул коридори» Мозори Шарифдан Кобул йўналишида давом этиши ва ундан кейин Покистонга, у ерда мавжуд бўлган Покистон темир йўл тармоғига қўшилиши керак. У орқали Афғонистон, Ўзбекистон ва бошқа мамлакатлардан юклар Покистон портларига етказилади, у ердан денгиз орқали Ҳиндистон ва Жануби-шарқий Осиёга боради.

Фото: «railway.uz»

«Ўзбекистон темир йўллари» акциядорлик жамияти ва «Россия темир йўллари» акциядорлик жамияти лойиҳа ташкилотлари ва илмий-тадқиқот институтлари ўртасидаги ҳамкорлик доирасида техник ва картографик параметрларни алмашишга келишиб олди. Афғонистон лойиҳаларини МДҲ темир йўл транспорти кенгашига қўшиш масаласи муҳокама қилинмоқда. «Кобул коридори» деб аталувчи йўл Ўзбекистонни (ва Россияни) нафақат Афғонистон ва Покистон, балки денгиз орқали Ҳиндистон (ва Жануби-шарқий Осиё) билан ҳам боғлаши мумкин.

Бироқ бунга тўсиқлар бор: Ҳиндистон ва Покистон ўртасида тарихий тушунмовчиликлар мавжуд. Шунинг учун Ҳиндистон ўзлаштириш ҳуқуқини олган Ҳожиғоқ темир рудаси кони маҳсулотларини экспорт қилишни таъминлайдиган темир йўл лойиҳаси шундай тузилганки, бойитилган руда Афғонистон ҳудуди орқали етказиб берилади. Эроннинг Чабаҳор порти, у ердан денгиз орқали Ҳиндистонга етказилади. Ҳиндистон йўналиши Мумбайдан бошланиши керак, у ердан юклар Эроннинг Чабаҳор портига, сўнгра Захидан шаҳрига ва ундан кейин Афғонистон билан чегарадаги Заранжга олиб борилади. У ердан Афғонистон орқали Диларам, Қандаҳор ва Кобулга темир йўл ўтади.

Ҳиндистоннинг Покистонни четлаб ўтиш лойиҳасининг моҳияти шундан иборат. 2015 йилда Ҳиндистон ва Эрон ўртасида ядровий дастур ва порт инфратузилмасини ривожлантириш бўйича келишувлар имзоланган эди. Ҳиндистон Чабаҳор портини модернизация қилишни молиялаштирди: унинг тўхташ жойларини кенгайтириш, порт терминалларини қайта жиҳозлашга сармоя киритди. Аммо АҚШнинг собиқ президенти Дональд Трамп Эронга қарши санкциялар киритгач, Ҳиндистон лойиҳани тўхтатиб қўйди, гарчи Америка ҳужжатлари матнида Чабаҳор–Заҳидан–Заранж йўлига санкция чекловларига оид истисно қилинган бўлса ҳам. АҚШ Афғонистонда Покистондан мустақил транспорт коридоридан манфаатдор эди.

Фото: «railway.uz»

Эроннинг яна бир темир йўл лойиҳаси бор: Бандар Аббос портидан Озарбайжон чегарасидаги Астарагача бўлган автомобиль йўли, ундан кейин Россияга ва шу орқали Европага чиқиш. Бу йўлнинг сўнгги қисми Рашт–Астара қурилиши тугалланмаган, чунки тоғли ерлар ишни бажаришни қийинлаштирмоқда — қўшимча туннеллар қуриш ва кўприклар қуриш зарур. Озарбайжон Эронга келишилган кредит бера олмади (АҚШнинг Эронга қарши санкциялари туфайли), унинг маблағлари лойиҳанинг якунланишини таъминлай олади.

Эроннинг яна бир темир йўли аллақачон қурилган. 2020 йил 10 декабрь куни Эроннинг Хаф шаҳридан Афғонистоннинг Ҳирот шаҳрига алоқа очилди. Узунлиги 225 км бўлган ушбу темир йўл йилига 7 миллион тонна юк ва 1 миллион йўловчи ташишга мўлжалланган. Эрон ушбу автомагистрални Мозори Шариф орқали Афғонистон шимоли бўйлаб тўғридан-тўғри шарққа, Тожикистон ҳудудига, у орқали Қирғизистонга, ундан кейин эса Хитойга чўзишни таклиф қилмоқда. Ушбу лойиҳа Хитойнинг «Бир макон — бир йўл» режасининг бир қисмига айланиши мумкин, кейин эса Хитой уни молиялаштириши мумкин, дея тахмин қилинмоқда.

Фото: «railway.uz»

Покистон ҳам ўз лойиҳасини ишлаб чиқди. 2000 йилларнинг охирида Покистоннинг миллий давлат темир йўл компанияси — «Pakistan Railways» Афғонистонга миллий темир йўл тармоғини қуришда ёрдам беришни таклиф қилди. Лойиҳа уч босқичга бўлинган: биринчиси — Покистоннинг Чаман шаҳридан Афғонистоннинг Спин Булдак шаҳригача бўлган йўлни ётқизиш, кейин йўлни Қандаҳоргача кенгайтириш ва ниҳоят, учинчи босқичда Қандаҳорни Афғонистоннинг шимоли-ғарбий қисмидаги Ҳирот шаҳри билан боғлаш, у ердан темир йўллар Туркманистон чегарасидаги Кушка шаҳрига ўтади. Шунингдек, Далбадин ва Тафтан орқали Гвадар порт шаҳрига темир йўл линияларини ётқизиш режалаштирилган.

Яна бир лойиҳа бор — «Лапис Лазулли коридори» деб номланган. Бу Афғонистон, Покистон ва Марказий Осиё республикаларини Америка назоратидаги глобал логистика тармоғига киритиш учун мўлжалланган Янги Ипак йўлини қуриш бўйича Барак Обама даврида эълон қилинган Америка режасининг бир қисми бўлиши керак эди. «Лапис-Лазулли коридори»ни қуриш бўйича келишув 2017 йилнинг 15 ноябрида Озарбайжон, Афғонистон, Туркманистон, Грузия ва Туркия ўртасида имзоланган эди.

«Лапис-Лазулли коридори» Ҳиротдан бошланиши керак, у ердан Ашҳободга автомобиль ва темир йўл ўтади. Ундан савдо йўлаги Каспий денгизидаги Туркманистоннинг Туркманбоши портига, сўнгра денгиз орқали Бокуга, сўнгра Кавказ тизмаси орқали Поти ва Батуми бўлаклари билан Тбилисигача чўзилади. Кейин Қора денгиз орқали Истанбулга ва ундан кейин Европага. Ушбу коридорни барпо қилиш бўйича сўнгги учрашув 2021 йилнинг январь ойида Афғонистон, Туркманистон ва Озарбайжон йўл харитаси бўйича келишувни якунлаганида бўлиб ўтган. Аммо Кобулдаги ҳокимиятнинг ўзгариши бу лойиҳани ҳеч бўлмаганда узоқ вақтга пауза қилди.

Километр ва миллиметрлар

Ташаббусларни амалга ошириш имконияти ёки имконсизлиги, биринчи навбатда, қайси лойиҳалар амалга оширилишига боғлиқ. Бўлажак Афғонистон темир йўллари тармоғининг шакли учун ҳам рақобат давом этмоқда. Ҳозир унинг узунлиги 300 километрдан сал кўпроқ бўлиб, унинг энг катта участкалари Хаф–Ҳирот темир йўли (Афғонистон ҳудуди бўйлаб 225 км) ва Термиз–Мозори Шариф (Афғонистон ҳудуди бўйлаб 75 км) ҳисобланади. Афғонистонни Эрон билан боғловчи темир йўл ғилдирак жуфтлиги кенглиги 1435 мм (Эрондаги каби). Ўзбекистон чегарасидан Мозори Шарифгача бўлган темир йўл эса Россия стандартига (1520 мм) жавоб беради.

Эълон қилинган барча лойиҳалар доирасида Эрон орқали ўтадиган темир йўллар ҳам 1435 миллиметрда қурилиши кўзда тутилган. Ва агар Ҳажигак конини (агар Ҳиндистон ўз ишига қайтса) Эроннинг Чабаҳор билан боғлаши мумкин бўлган линия Эрон (Европа) стандартига (1435 мм) мос бўлса, у ҳолда «Кобул коридори» бўйича баҳслар келиб чиқади. Покистон ҳам, Ҳиндистон ҳам мустамлака давридан мерос бўлиб қолган 1676 миллиметрлик йўлдан фойдаланади. «Pakistan Railways» айнан мана шу лойиҳани таклиф қилди, унда Кушка яқинида 1676 миллиметрлик йўлдан 1520 миллиметрлик йўлга ўтказиш пункти қурилиши режалаштирилган. Бироқ бир йўлдан иккинчисига ўтиш амалга ошириладиган транзит пункти масаласи муҳокама мавзуси бўлиб қолмоқда.

Покистон лойиҳаси учун маблағ излаш керак эди — АҚШ ва Покистон ўртасидаги муносабатлар совуқлашгани сабабли Жаҳон банки уни молиялаштиришга шошилмади. Шу билан бирга, Жаҳон банки «Кобул коридори»ни қуриш бўйича Ўзбекистон–Афғонистон лойиҳасини (ғилдирак жуфти кенглиги 1520 мм) қўллаб-қувватлаб, дастлабки лойиҳалаш ишлари учун 35 миллион АҚШ доллари миқдорида грант ажратди ва Афғонистонга етказиб берди. АҚШ афғондаги қўшинларини Ўзбекистон ҳудуди орқали таъминлади ва бу мамлакатда ўз таъсирини босқичма-босқич оширишга умид қилди.

Афғонистон шимолидаги Хитойни Қирғизистон ва Тожикистон орқали Афғонистон ва Эрон билан боғловчи кенгликдаги темир йўл йўлаги лойиҳаси, Эронга кўра, камида Тожикистон билан чегарагача 1435 мм кенгликдаги ғилдирак жуфтига эга бўлиши керак. У ерда совет давридан бери 1520 миллиметрлик рус стандартининг сақланиб қолган ва ҳеч ким уни Эрон ва Хитойда қабул қилинган Европа стандартларига мослаштирмайди. Аммо Ўзбекистон (ва Россия) нуқтаи назаридан қараганда, ғилдирак жуфтлари кенглиги 1520 мм бўлгани ва аравчаларни бошқа стандартдаги араваларга ўтказиш пунктлари мос равишда Хитой ва Эрон чегараларида жойлашгани маъқул. Шунда Хитойдан юк Эронга ҳам, Ўзбекистон орқали ҳам шимолга, Россияга ва ундан кейин Европага ҳам бориши мумкин.

Тонна ва миллиардлар

Таклиф этилаётган лойиҳаларни таҳлил қилишда савол туғилиши мумкин: ҳар бир эҳтимолий маршрутлар учун етарли юк ҳажми борми? Энг ноаниқ ҳолат «Лапис-Лазулли коридори»нинг юк ҳажми билан боғлиқ. Барак Обама даврида Афғонистондаги вазият қандайдир тарзда ривожланади ва бу тоғли мамлакатда улар савдо йўлини яратиш ва ривожлантириш харажатларини қоплаши мумкин бўлган нарсаларни ишлаб чиқариш ёки қазиб олишни бошлашларига умид қилиш мумкин эди. Аммо ҳозир сиёсий вазият ўзгарди, бундай нарсага умид қилишдан маъно йўқ.

Лойиҳага ном берган лапис лазули, албатта, экспорт учун асосий маҳсулотга айлана олмайди — ярим қимматбаҳо тош транспорт коридорини юк билан таъминлай оладиган даржада қазиб олинмайди. Уни бироз кўпроқ Шарққа чўзиш орқали Хитойдан юк ташиш мумкин бўлади, деган ноаниқ ғоя АҚШ Афғонистондан эвакуация қилиниши ва АҚШ ва Хитой ўртасидаги муносабатлар кескинлашувидан олдин долзарб эди. Айни пайтда АҚШ учун Хитой товарларини Европа Иттифоқига экспорт қилиш имкониятини осонлаштириш фойдали эмас ва АҚШнинг ўзи эҳтиёжларини қондириш учун денгиз орқали ташиш етарли.

Ҳожигак конидан Эроннинг Чабаҳор портига борадиган йўл АҚШнинг Эронга қарши санкциялари асирига айланди. Агар уни қуриш мумкин бўлса, Кобул коридори бўйлаб рудани (концентратни) ҳам ташиш мумкин. Ҳиндистон учун рудани Покистон орқали ташиш варианти Россиянинг газ транзити учун Украина ҳудудидан фойдаланиш зарурлигига мос келади. Оддий муносабатларда бу мумкин. Аммо вазият яхшиланадими ёки Осиёда АҚШ ва Хитой ўртасидаги геосиёсий қарама-қаршиликнинг умумий кескинлашуви доирасида Ҳиндистоннинг Покистон билан муносабатлари ёмонлаша бошлайдими? Тўғри, «Толибон» ҳукумати, агар у ерда иш бошланмаса, Ҳиндистон билан Ҳожигакни ўзлаштириш бўйича шартномани қайта кўриб чиқиши ва конга бўлган ҳуқуқларни бошқа давлатдаги компанияларга бериши мумкин.

Афғонистон шимолидаги коридор Хитой товарларини Европага етказиб бериш учун трансконтинентал логистика тармоғи сифатида Хитойнинг «Бир макон — бир йўл» лойиҳасининг бир қисмига айланиши даргумон. Аммо Хитойни Эрон билан боғлайдиган йўл сифатида (улар ўртасида ўсиб бораётган иқтисодий ҳамкорлик фонида) бу жуда яхши бўлади.

Шунда савол туғилади: хитойликлар келажакдаги даромадлари чекланган ушбу йўналиш қурилишига катта сармоя киритишга тайёрми? Афғонистон шимоли турли конларга бой, бундан ташқари, Амударёда ГЭС қурилиши лойиҳалари мавжуд. Афғонистон шимолидаги темир йўл уларни амалга оширишга ёрдам беради. Бу лойиҳалардан маблағ жалб этган ҳолда уни босқичма-босқич қуриш мумкин бўлади. Келажакдаги даромадлар нуқтаи назаридан, Кобул коридори энг истиқболли кўринади. Унинг транзит салоҳияти 20 миллион тоннани ташкил этади. Покистон темир йўл тармоғига қўшилишгача бўлган темир йўлларнинг узунлиги 647 километрни ташкил қилади (чегарадан Мозори Шарифгача бўлган 75 км узунликдаги мавжуд участкани ҳисобга олган ҳолда, 573 км қуриш керак).

Бугунги ҳисоб-китобларга кўра, қурилиш йўналиши бўйлаб 264 та кўприк, 7 та туннель, 641 та сув ўтказгич ўрнатилиши керак. Лойиҳанинг дастлабки қиймати 5 миллиард долларга баҳоланмоқда. Шу билан бирга, режалаштирилган юк ташиш ҳажмига Кобул яқинида жойлашган Ҳожигак ва мис рудаси конлари маҳсулотлари, шунингдек, Афғонистон шимолидаги конлар кирмайди, мамлакат шимолидаги коридор бўйича темир йўл қурилгандан кейин ўз маҳсулотларини Кобул коридорига етказиб бериш ва у бўйлаб ташиш имкониятига эга бўлади.

Трансафғон темир йўли лойиҳасини баҳолар экан, Ўзбекистон бош вазири ўринбосари Сардор Умурзоқов бу ташаббус Марказий Осиё давлатлари ва Россияга фойда келтиришини айтган, чунки у таннархни пасайтиради ва Ҳиндистондан Европага юк ташишни тезлаштиради. «Бу Евроосиё қитъасидаги савдо-иқтисодий муносабатларни ўзгартирадиган геоиқтисодий лойиҳадир. Бу нафақат Ўзбекистоннинг транзит салоҳиятини сезиларли даражада оширади…», — деган вазир.

Шуни тушуниш керакки, Россия Ўзбекистоннинг асосий ҳамкори ва ушбу темир йўл қурилишида асосий иштирокчига айланади. Кобул коридорининг асосий афзаллиги шундаки, у Афғонистондаги бошқа темир йўл лойиҳаларига тўғридан-тўғри зид эмас ва улар билан, ҳатто Лазурит коридори билан ҳам мукаммал бирлаштирилган. Шу билан бирга, у бошқа лойиҳалардан фарқли ўлароқ харажатларни қисқа фурсатда қоплаши мумкин.