«Толибон» қаердан пайдо бўлган ва ҳозир Афғонистон билан нималар бўляпти?

Ўзбекистон Президентининг Афғонистон бўйича махсус вакили Исматулла Иргашев ва Дипломатия академияси директори ўринбосари Абдусамат Ҳайдаров Alter Ego лойиҳаси «Қўшнилар» махсус лойиҳасига берган интервьюсида Афғонистондаги вазият ва «Толибон» ҳукумати ҳақида гапирди.

Мужоҳидлар ва «Толибон»

Совет қўшинлари олиб чиқилиб, СССР парчаланиб кетганидан кейин Муҳаммад Нажибуллоҳ Афғонистон Демократик Республикасига яна уч йил ҳукмронлик қилди. Фақат 1992 йил 28 апрелга ўтар кечаси мужоҳидлар дала қўмондони Аҳмад Шоҳ Масуд ва Абдул Рашид Дўстумнинг қўшинлари Кобулга жангсиз кирди, шундан сўнг мужоҳидлар республикани тугатиб, ислом давлатини эълон қилди.

Фото: Рональд Рейганнинг Оқ уйда мужоҳидлар делегацияси билан суҳбати, 1983 йил

Сабгатуллоҳ Можаддедий Афғонистон Исломий Давлати президенти бўлди, икки ойдан сўнг унинг ўрнига Бурҳониддин Раббоний келди.

«Мужоҳидлар томонидан тузилган ҳукумат мамлакатда тартиб ўрнатолмади. Партиялараро ва фракциялараро кураш бошланди, у этник ва конфессиявий низолар билан кучайди. Ушбу вазиятнинг натижаси 1994 йилда ‘Толибон’ ҳаракатининг пайдо бўлишига замин яратди. Уларнинг мақсадлари мамлакатда тартиб ўрнатиш ва шариатни ўрнатиш эди», — деди Абдусамат Ҳайдаров.

1996 йил сентябрида Кобул пойтахти, шунингдек, Афғонистон ҳудудининг катта қисми «Толибон» томонидан босиб олинди. Унинг раҳбарлари мамлакатда Афғонистон Ислом Амирлигини эълон қилди, унинг ҳақиқий пойтахти Мулла Умарнинг қароргоҳи Қандаҳор бўлган.

Мамлакат шимолидаги Шимолий Альянс кучларига раҳбарлик қилган Бурҳониддин Раббоний халқаро ҳамжамият томонидан Афғонистоннинг қонуний президенти сифатида тан олинди, 2001 йил декабригача Шимолий Альянс тузилмалари томонидан махсус ҳарбий операция доирасида Афғонистонга бостириб кирган АҚШ қўшинларининг бевосита қўллаб-қувватлаши билан «Толибон» ҳукмронлиги ағдарилди.

Фото: Афғонистондаги АҚШ ҳарбийлари

«Афғонистондаги ҳар бир ҳокимият алмашиши уруш ва қурбонлар билан бирга бўлди. Буларнинг барчаси мамлакатга ҳам, афғон халқига ҳам зарар келтирди», — деди Абдусамат Ҳайдаров.

Бугунги Афғонистон

Исматулла Иргашев ўз интервьюсида замонавий Афғонистоннинг ўзига хос муаммоларини санаб ўтди:

  • жаҳон ҳамжамияти томонидан тан олинадиган қонуний кучнинг йўқлиги;
    мамлакат ҳудудида халқаро террористик ташкилотлар мавжудлиги таҳдидининг сақланиб қолиши;
  • энг чуқур гуманитар ва иқтисодий инқироз;
  • кенг қамровли ҳукуматни яратиш учун афғонлараро тинчлик мулоқотини ярата олмаслик.

«2020 йил февраль ойида «Толибон» ҳаракати ва АҚШ ўртасида тинчлик музокараларини имзолаш чоғида бошланган музокара жараёнини қайта бошлашнинг иложи йўқ», — деди Исматулла Иргашев.

Мутахассиснинг таъкидлашича, «Толибон» раҳбарияти ҳамон эйфория ҳолатида, улар дунёдаги энг қудратли давлатлар — АҚШ ва Европа Иттифоқини мағлуб этганига ишонмоқда.

«Улар ҳокимиятни ҳеч ким билан баҳам кўрмасликлари учун ўзларини ғолиб деб билади. Шунингдек, агар Ғарб таъсирида бўлган аввалги тузумга назар ташлайдиган бўлсак, мамлакатда НАТО қўшинлари бўлган ва ҳамма нарса яхши бўлиши керак эди, жумладан, инклюзив ҳукумат тузилиши ҳам. Лекин у ўшанда ҳам йўқ эди, энди нима ҳақида гаплашсак бўлади?» — деди Исматулла Иргашев.

Фото: Тошкентда бўлиб ўтган халқаро конференцияда «Толибон» делегацияси

Ўзбекистон тинч, эркин ва барқарор ривожланаётган Афғонистон фақат барча ички сиёсий кучлар иштирокидаги инклюзив ҳукумат тузиши мумкин, деб ҳисоблайди.

«Бусиз тинчлик ва барқарорликни яратиш ва таъминлаш жуда қийин бўлади. Бинобарин, халқаро ҳамжамият ва ушбу жараённинг энг фаол иштирокчиларидан бири бўлган Ўзбекистон Афғонистонга мана шу оғир даврда мамлакат халқи ўзининг узоқ азоб чекаётган заминида мустаҳкам тинчлик ўрнатиш йўлини топиши учун барча имкониятларни ишга солмоқда», — деди Исматулла Иргашев.

Ўзбекистон ва «Толибон» муносабатлари

Исматулла Иргашев Ўзбекистон нима учун «Толибон» маъмурияти билан алоқани давом эттираётганини айтди.

«Бир ҳақиқатни тушуниш керакки, 40 йилдан ортиқ вақт давомида республикада ҳокимият тепасига энг мустақил ва ҳеч бир давлатнинг қўли бўлмаган кучлар келди. Афғонистонда Совет қўшинлари бўлган даврда Совет Иттифоқига қараган коммунистик режим мавжуд эди. Кейин Америка қўшинлари киритилгандан сўнг у ғарбпараст ҳукумат эди. Яъни, 47 йил давомида Афғонистон ўз ҳолига ташлаб қўйилгани йўқ, энди эса афғонлар», — деди Исматулла Иргашев.

Махсус вакилнинг таъкидлашича, ҳозирги ҳукумат айрим давлатлар билан боғлангани ҳақидаги миш-мишларга қарамай, уларга бўлган Совет Иттифоқи ва АҚШнинг таъсири аввалгидек кучли эмас, Тошкент буни ижобий ўзгаришлар деб билади.

«Ўзбекистонда ‘Толибон’га нисбатан алоҳида ҳис-туйғулар йўқ, аммо яққол фактларни инкор этиб бўлмайди. Ўтган йилги август воқеаларидан кейин маҳаллий аҳоли орасида қурбонлар сони 78 фоизга, ҳаво ҳужумлари амалда тўхтади, хавфсизлик билан боғлиқ ҳодисалар ҳам 80 фоизга камайди», — деди Исматулла Иргашев.

Фото: Исматулла Иргашев ва Абдулазиз Комилов «Толибон» делегацияси билан

Толибоннинг ўзгариши

Исматулла Иргашев «Толибон» ҳаракати 1990 йиллар ўрталарига нисбатан анча ўзгарганини таъкидлади.

«Мен компьютер ва телевизорларни кўрдим. Ўшанда толиблар уйма-уй юриб, магнитафон ва телевизори бўлган одамларни жазоларди. Аёллар деярли ташқарига чиқмасди. ‘Толибон’ билан ўтириб, ҳар қандай масалани муҳокама қилиш мумкин, улар очиқкўнгил эмас, дейиш мутлақо мумкин эмас эди.

Ҳозир ҳаракат алоқа ўрнатмоқда, улар билан гаплашиш мумкин, журналист аёллар улар билан учрашиб, саволларга хотиржам жавоб беришади. Кобулдаги аёллар кўча бўйлаб бамайлихотир юришади, бурқада эмас, рўмолда, ‘Толибон’ бу нарсаларга умуман кўз юмади», — деди Исматулла Иргашев.

Исматулла Иргашев Ўзбекистоннинг чегарадош Балх вилоятида қизлар мактабларида юқори синфлар очишга муваффақ бўлганини мисол қилиб келтирди. Бундан ташқари, Тошкент «Толибон»ни ўзбек тилини ўрганишни мактаб ўқув дастурида сақлаб қолишга мажбур қилди, шунингдек, «Толибон»ни одамларни, жумладан, қизларни Термиз ўқув марказига ўқишга, ўзбек тили ўқитувчиси сифатида тайёрлашга кўндиради.

«Толибон» маъмурияти маҳаллий тадбиркорларга ўз маҳсулотларини хорижга, жумладан, Ўзбекистонга ишлаб чиқариш ва экспорт қилиш имкониятини берди.

Ўзбекистоннинг айрим ҳудудларида 5–8 декабрь кунлари ҳаво 20 даражагача совийди
Янгиликлар17:10 | 4.12.22
Ўзбекистоннинг айрим ҳудудларида 5–8 декабрь кунлари ҳаво 20 даражагача совийди
Самарқандда ўқувчининг онаси мактаб директори ўринбосарини калтаклади
Янгиликлар16:08 | 4.12.22
Самарқандда ўқувчининг онаси мактаб директори ўринбосарини калтаклади
Тошкентда Nexia-3 билан тўқнашган Lacetti олти нафар пиёдани ҳам уриб юборди
Янгиликлар14:49 | 4.12.22
Тошкентда Nexia-3 билан тўқнашган Lacetti олти нафар пиёдани ҳам уриб юборди
Андижонда банк бошқарувчиси 230 млн сўмни талон-торож қилгани айтилмоқда
Янгиликлар13:47 | 4.12.22
Андижонда банк бошқарувчиси 230 млн сўмни талон-торож қилгани айтилмоқда
Тадбиркорни сўккан Янги Наманган ҳокимига ҳайфсан берилди
Янгиликлар12:41 | 4.12.22
Тадбиркорни сўккан Янги Наманган ҳокимига ҳайфсан берилди
Қозоғистонда гиёҳванд моддаларни сотиш ва сақлашда гумонланган ўзбекистонлик ушланди — фото
Янгиликлар11:30 | 4.12.22
Қозоғистонда гиёҳванд моддаларни сотиш ва сақлашда гумонланган ўзбекистонлик ушланди — фото